उदारकीर्तेरुदयं दयावतः
प्रशान्तबाधं दिशतोऽभिरक्षया ।
स्वयं प्रदुग्धेऽस्य गुणैरुपस्नुता
वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी ॥

अन्वयः AI धनुषः प्रणादैः उत्तमस्य पुंसः मध्यमं पदम् इव द्विधा कुर्वन्, एषः तथा न अस्ति यथा अस्य वेषः अस्ति। हि चेष्टा प्रच्छन्नम् अपि तत्त्वम् ऊहयते।

English Summary AI By the twangs of his bow, which seem to demote a supreme man to a middling one, this person is surely not what his guise suggests. Indeed, his actions allow one to infer his true nature, even though it is concealed.

सारांश AI 'दयालु और रक्षक दुर्योधन के गुणों से द्रवित होकर यह पृथ्वी स्वयं कुबेर की भाँति इच्छित धन-धान्य प्रदान करती है, जिससे उसकी कीर्ति निरंतर बढ़ रही है।'

घण्टापथव्याख्या (मल्लिनाथः) महौजस इति ॥ महौजसो महाबलाः।अन्यथा दुर्बलानामनुपकारित्वादिति भावः। मानः कुलशीलाद्यभिमान एव धनं येषां ते मानधनाः । अन्यथा कदाचिद्बलदर्पाद्विकुर्वीरन्निति भावः । धनार्चिता धनैरर्चिताः सत्कृताः । अन्यथा दारिद्र्यादेनं जह्युरिति भावः । संयति सङ्ग्रामे लब्धकीर्तयः । बहुयशस इत्यर्थः । अन्यथा कदाचि न्मुह्येयुरिति भावः। संहता मिथःसंगताः स्वार्थनिष्ठा न भवन्तीति नसंहताः । नञर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः । भिन्नवृत्तयो मिथो विरोधात्स्वामिकार्याकरा न भवन्तीति नभिन्नवृतयः । पूर्ववत्समासः । अन्यथा स्वामिकार्यविघातकतया स्वामिद्रोहिणः स्युरित्युभयत्रापि तात्पर्यार्थः । धनुर्भृतो धानुष्काः । आयुधीयमात्रोपलक्षणमेतत्। प्राधान्याद्धनुर्ग्रहणम् । तस्य दुर्योधनस्यासुभिः प्राणैः प्रियाणि समीहितुं कर्तु वाञ्छन्ति । आनृण्यार्थं प्राणान्दातुमिच्छन्ति । अन्यथा दोषस्मरणादिति भावः। अत्र महौजसादिपदार्थानां प्राणदानकर्तव्यतां प्रति विशेषणगत्या हेतुत्वाभिधानात्काव्यलिङ्गमलम्कारः । लक्षणं तूक्तम् । तथा साभिप्रायविशेषणत्वात्परिकरालंकार इति द्वयोस्तिलतण्डुलवद्विभक्ततया स्फुरणासंसृष्टिः ॥ संप्रति स्वराष्ट्रवत्परराष्ट्रवृत्तान्तमपि वेत्तीत्याह—महीभृतां सच्चरितैश्चरैः क्रियाः स वेद निःशेषमशेषितक्रियः। महोदयैस्तस्य हितानुबन्धिभिः प्रतीयते धातुरिवेहितं फलैः

पदच्छेदः AI

पुंसः	पुंस् (६.१)	of a man
पदम्	पद (२.१)	the state
मध्यमम्	मध्यम (२.१)	middle
उत्तमस्य	उत्तम (६.१)	of a supreme
द्विधा	द्विधा	in two
इव	इव	as if
कुर्वन्	कुर्वत् (√कृ+शतृ, १.१)	making
धनुषः	धनुस् (६.१)	of the bow
प्रणादैः	प्रणाद (३.३)	by the twangs
नूनम्	नूनम्	Certainly
तथा	तथा	so
न	न	not
एषः	एतद् (१.१)	this person
यथा	यथा	as
अस्य	इदम् (६.१)	his
वेषः	वेष (१.१)	guise (is)
प्रच्छन्नम्	प्रच्छन्न (प्र√छद्+क्त, २.१)	concealed
अपि	अपि	even
ऊहयते	ऊहयते (√ऊह् +णिच् भावकर्मणोः लट् (आत्मने.) प्र.पु. एक.)	is caused to be inferred
हि	हि	Indeed
चेष्टा	चेष्टा (१.१)	(his) action

छन्दः वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
उ	दा	र	की	र्ते	रु	द	यं	द	या	व	तः
प्र	शा	न्त	बा	धं	दि	श	तो	ऽभि	र	क्ष	या
स्व	यं	प्र	दु	ग्धे	ऽस्य	गु	णै	रु	प	स्नु	ता
व	सू	प	मा	न	स्य	व	सू	नि	मे	दि	नी
ज			त			ज			र

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Resources

Connect