स्थित्वा तीरभुवि प्रसार्य सरसि स्वैरं कराग्रं पयः
पातव्यं पिब तावता न विरमेद्दन्तीन्द्र किं ते तृषा ।
उन्मृद्नासि तटीरपः कलुषयस्युन्मूलयस्यब्जिनी-
हानिः कस्य तवैव मृग्यमुदकं भ्रातः पुनस्तृष्यतः ॥

अन्वयः AI (हे) दन्ति-इन्द्र, तीरभुवि स्थित्वा, सरसि स्वैरम् कर-अग्रम् प्रसार्य, पयः पातव्यम्, पिब। ते तृषा तावता किम् न विरमेत्? (त्वम्) तटीः उन्मृद्नासि, अपः कलुषयसि, अब्जिनीम् उन्मूलयसि। हानिः कस्य? (हे) भ्रातः, पुनः तृष्यतः तव एव उदकम् मृग्यम् (भविष्यति)।
Summary AI O king of elephants, stand on the bank, extend the tip of your trunk into the lake, and drink the water that needs to be drunk. Why would your thirst not be quenched by just that? You destroy the banks, muddy the water, and uproot the lotuses. Whose loss is it? Brother, it is you who will have to search for water again when you are thirsty.
पदच्छेदः AI
स्थित्वास्थित्वा (√स्था+क्त्वा) having stood
तीरभुवितीरभू (७.१) on the bank
प्रसार्यप्रसार्य (प्र√सृ+णिच्+ल्यप्) having extended
सरसिसरस् (७.१) into the lake
स्वैरम्स्वैरम् freely
कराग्रम्करअग्र (२.१) the tip of your trunk
पयःपयस् (२.१) water
पातव्यम्पातव्य (√पा+तव्यत्, २.१) is to be drunk
पिबपिब (√पा कर्तरि लोट् (परस्मै.) म.पु. एक.) drink
तावतातावत् (३.१) by that much
not
विरमेत्विरमेत् (वि√रम् कर्तरि विधिलिङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.) would cease
दन्तीन्द्रदन्तिन्इन्द्र (८.१) O king of elephants
किम्किम् (१.१) why
तेयुष्मद् (६.१) your
तृषातृष् (१.१) thirst
उन्मृद्नासिउन्मृद्नासि (उद्√मृद् कर्तरि लट् (परस्मै.) म.पु. एक.) you destroy
तटीःतटी (२.३) the banks
अपःअप् (२.३) the waters
कलुषयसिकलुषयसि (√कलुषय कर्तरि लट् (परस्मै.) म.पु. एक.) you muddy
उन्मूलयसिउन्मूलयसि (उद्√उन्मूलय कर्तरि लट् (परस्मै.) म.पु. एक.) you uproot
अब्जिनीम्अब्जिनी (२.१) the lotus plant
हानिःहानि (१.१) loss
कस्यकिम् (६.१) whose
तवयुष्मद् (६.१) your
एवएव own
मृग्यम्मृग्य (१.१) to be sought
उदकम्उदक (१.१) water
भ्रातःभ्रातृ (८.१) O brother
पुनःपुनर् again
तृष्यतःतृष्यत् (६.१) when you are thirsty
छन्दः शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]
छन्दोविश्लेषणम्
१० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९
स्थि त्वा ती भु वि प्र सा र्य सि स्वै रं रा ग्रं यः
पा व्यं पि ता ता वि मे द्द न्ती न्द्र किं ते तृ षा
न्मृ द्ना सि टी पः लु स्यु न्मू स्य ब्जि नी
हा निः स्य वै मृ ग्य मु कं भ्रा तः पु स्तृ ष्य तः
About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.