श्रीमद्भागवतपुराणम् — ज्योतिश्चक्रवर्णने द्वाविंशोऽध्यायः | śrīmadbhāgavatapurāṇam — jyotiścakravarṇane dvāviṃśo'dhyāyaḥ

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-03-30 11:01:47

॥ अथ ज्योतिश्चक्रवर्णने द्वाविंशोऽध्यायः ॥

राजोवाच । यदेतद्भगवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥

स होवाच । यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥

स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोका-
नां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कवि- ।
भिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य
षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥

तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचैः कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेयः समधिगच्छन्ति ॥

अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादशमासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान् मासः पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयवः ॥

अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥

अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्म-
ण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं ।
परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सर-
मिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः समामनन्ति ॥

एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्ष-
योजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभु- ।
क्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव
पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥

अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीय-
माणाभिश्च कलाभिः पितॄणामहोरात्राणि पूर्वप- ।
क्षापरपक्षाभ्यां वितन्वानः सर्वजीवनिवहप्राणो
जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥

५.२२.१०

य एष षोडशकलः पुरुषो भगवान् मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इति वर्णयन्ति ॥

५.२२.११

तत उपरिष्टात्त्रिलक्षयोज-
नतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणे- ।
नैव कालायन ईश्वरयोजि-
तानि सहाभिजिताष्टाविंशतिः ॥

५.२२.१२

तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते
पुरतः पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभि-
रर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण
वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमन्-
अः

५.२२.१३

उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्द्विलक्षयोजनतो बुधः सोमसुत उपलभ्यमानःप्रायेण शुभकृद्यदार्काद्व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादि भयमाशंसते ॥

५.२२.१४

अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभिः पक्षैरेकैकशो राशीन् द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंसः ॥

५.२२.१५

तत उपरिष्टाद्द्विलक्षयोजनान्तरगतो
भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परि- ।
वत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न
वक्रः स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य ॥

५.२२.१६

तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमानः शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमानः सर्वानेवानुपर्येति तावद्भिरनुवत्सरैः प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकरः ॥

५.२२.१७

तत उत्तरस्मादृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥

पञ्चमस्कन्धे ज्योतिश्चक्रवर्णने द्वाविंशोऽध्यायः ॥

॥ इति ज्योतिश्चक्रवर्णने द्वाविंशोऽध्यायः ॥

Other texts to read

विष्णुपुराणम्

मेघदूतम् कालिदासः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect