श्रीमद्भागवतपुराणम् — एकविंशोऽध्यायः | śrīmadbhāgavatapurāṇam — ekaviṃśo'dhyāyaḥ

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-03-30 11:01:47

Loading data... On slow networks this could take a few minutes.

100%

॥ अथ एकविंशोऽध्यायः ॥

श्रीशुक उवाच ।

एतावानेव भूवलयस्य सन्नि- ।
वेशः प्रमाणलक्षणतो व्याख्यातः ॥

एतेन हि दिवो मण्डलमानं
तद्विद उपदिशन्ति यथा द्वि- ।
दलयोर्निष्पावादीनां ते अन्त-
रेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥

यन्मध्यगतो भगवांस्तपतां पतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्र्यमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथा सवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥

यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि
समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु ।
च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते
ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥

यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥

यावद्दक्षिणायनमहानि ।
वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रयः ॥

एवं नवकोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरतः सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥

तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदि- ।
त्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥

यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते
निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति ।
तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति
तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥

५.२१.१०

यदा चैन्द्र्याः पुर्याः प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥

५.२१.११

एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं
च पुनस्तथान्ये च ग्रहाः सोमा- ।
दयो नक्षत्रैः सह ज्योतिश्चक्रे
समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति ॥

५.२१.१२

एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौचतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥

५.२१.१३

यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद्भ्रमन् मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥

५.२१.१४

तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद्ध्रुवे कृतोपरिभागः ॥

५.२१.१५

रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनाय-
तस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रवि-
रथयुगो यत्र हयाश्छन्दो नामानः
सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्य्-
अम्

५.२१.१६

पुरस्तात्सवितुररुणः पश्चाच्च नियुक्तः सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥

५.२१.१७

तथा वालिखिल्या ऋषयोङ्गुष्ठपर्वमात्राः षष्टिसहस्राणि पुरतः सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ताः संस्तुवन्ति ॥

५.२१.१८

तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणाः सप्तचतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामानः पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥

५.२१.१९

लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥

पञ्चमस्कन्धे ज्योतिश्चक्रसूर्यरथमण्डलवर्णनं नमैकविंशोऽध्यायः ॥

॥ इति एकविंशोऽध्यायः ॥

Other texts to read

विष्णुपुराणम्

महाभारतम् वेदव्यासः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect