प्रत्यंसं विलुलितमूर्धजा चिराय
स्नानार्द्रं वपुरुदवापयत्किलैका ।
नाजानादभिमतमन्तिकेऽभिवीक्ष्य
स्वेदाम्बुद्रवमभवत्तरां पुनस्तत् ॥

मल्लिनाथः प्रत्यंसमिति ॥ एका स्त्री प्रत्यंसमंसयोः । विभक्त त्त्यर्थेऽव्ययीभावः । विलुलितमूर्धजा, विकीर्णकेशा सती स्नानार्दं वपुः चिराय चिरमुदवापयन्निरवापयत् ।&#३२; अशोषयदिति यावत् । वयतेर्ण्यन्ताल्लजङ् । `अर्तिर्हि-` (७|३।३६) इत्यादिना पुगागमः । किल खलु । पुनस्तद्वपुरभिमतं प्रियमन्तिकेऽभिवीक्ष्य स्वेदाम्बुनो द्रवम् । द्रवशब्दः शुक्लादिवद्गुणे पुंसि, गुणिनि भेद्यलिङ्गः । `आपो द्रवाः सर्वाणि द्रवाणि तूदङ्मुखेन जुहोति` इत्यादिप्रयोगात् । अभवत्तराम् । अतिशयेनाभवदित्यर्थः । `तिङश्च` (अष्टाध्यायी ५.३.५६ ) इति तमप् `किमेत्तिङ-` (अष्टाध्यायी ५.४.११ ) इत्यादिना तिङन्तादामुप्रत्ययः । `तद्धितश्वासर्वविभक्तिः` (१|१|३८) इत्यव्ययत्वम् । नाजानात् । वाक्यार्थः कर्म । तद्द्रवभवनं नाज्ञासीदित्यर्थः । अविरतस्रोहार्द्रतामजानती स्नानार्द्रमेवेति मन्यमाना पुनःपुनर्वपुरुद्वापयन्त्येवास्त इति तात्पर्यार्थः । अत्र वपुष्मत्कर्तृकस्य वीक्षणस्य वपुष्युपचारात् द्रवणक्रियायाः समानकर्तृकत्वात्पूर्वकालतानिर्वाहः । एषा च गर्वोत्सुक्यादिसंचारिसंकीर्णस्वेदरोमाञ्चादिसात्विकसं. पन्ना स्मिताद्यनुभाववती चेत्यनुसंधेयम् । अत्रोद्वापनरूपकारणे सति द्रवत्वनिवृत्तिरूपकार्यानुत्पत्तेस्तद्विरुद्धद्रवत्वप्रतिपादनमुखेनाभिधानाद्विशेषोक्तिरलंकारः । `तत्सामग्र्यामनुत्पत्तिर्विशेषोक्तिर्निगद्यते` इति लक्षणात्

छन्दः प्रहर्षिणी [१३: मनजरग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३
प्र	त्यं	सं	वि	लु	लि	त	मू	र्ध	जा	चि	रा	य
स्ना	ना	र्द्रं	व	पु	रु	द	वा	प	य	त्कि	लै	का
ना	जा	ना	द	भि	म	त	म	न्ति	के	ऽभि	वी	क्ष्य
स्वे	दा	म्बु	द्र	व	म	भ	व	त्त	रां	पु	न	स्तत्
म			न			ज			र			ग

Other texts to read

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

श्रीमद्भगवद्गीता

About

Resources

Connect