गते मुखच्छदपटसादृशीं दृशः
पथस्थिरो दधति घने रजस्यपि ।
मदानिलैरधिमधुचूतगन्धिभि-
र्द्विपा द्विपानभिययुरेव रंहसा ॥

मल्लिनाथः गत इति ॥ छाद्यतेऽनेनेति छदः । मुखस्य छदो मुखच्छदः । `पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण` (अष्टाध्यायी ३.३.११८ ) इति घप्रत्ययः `छादेर्धेऽद्वयुपसर्गस्य` (६४९६) इति ह्रस्वः । स चासौ पटश्च तत्सादृशीं तत्सादृश्यम् । ब्राह्मणादित्वात्व्यञ्प्रत्यये `षिद्गौरादिभ्यश्च` (अष्टाध्यायी ४.१.४१ ) इति ङीष् । स च ष्यञः पित्करणादीकारो बहुल मिति वामनवचनाद्वैकल्पिकः । गते प्राप्ते । गजानां युद्धपूर्वकाले मुखावरणकारणात्तत्सदृशे घने सान्द्रे रजसि दृशो दृष्टेः पथो मार्गांस्तिरोदधति छादयति सत्यपि । अधिमधोरधिकमकरन्दस्य चूतस्येव गन्धो येषां तैः । `उपमानाच्च` (अष्टाध्यायी ५.४.१३७ ) इति गन्धस्यत्वे तदेकान्तग्रहणं तु व्यभिचारि । मदानिलैरभिज्ञानैर्द्विपा गजाः द्विपान्गजान्प्रति रंहसा वेगेनाभिययुरेव । अत्र तिरोहितदृष्टेरभियानविरोधस्य मदानिलैः परिहाराद्विरोधाभासोऽलंकारः

छन्दः रुचिरा [१३: जभसजग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३
ग	ते	मु	ख	च्छ	द	प	ट	सा	दृ	शीं	दृ	शः
प	थ	स्थि	रो	द	ध	ति	घ	ने	र	ज	स्य	पि
म	दा	नि	लै	र	धि	म	धु	चू	त	ग	न्धि	भि
र्द्वि	पा	द्वि	पा	न	भि	य	यु	रे	व	रं	ह	सा
ज			भ			स			ज			ग

Other texts to read

महाभारतम् वेदव्यासः

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Resources

Connect