नवानधोऽधो बृहतः पयोधरा-
न्समूढकर्पूरपरागपाण्डुरम् ।
क्षणं क्षणोत्क्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिना
स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्घुना ॥

मल्लिनाथः नवानित्यादिभिः ॥ कीदृशममुम् । नवान्सद्यः संभृतसलिलान् । अतिनीलानिति यावत् । बृहतो विपुलान्पयोधरान्मेघानधोऽधः । मेघानां समीपाधःप्रदेशे स्थितमिति शेषः । `उपर्यध्यधसः सामीप्ये` (पा.८।१।७ ) इति द्विर्भावः । तद्योगे द्वितीया । `उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु` ईत्यादिवचनात् । समूढः पुञ्जीकृतः । `समूढः पुञ्जिते भुग्ने` इति विश्वः । कर्पूरस्य परागचूर्णं तद्वत्पाण्डुरम् । अत एव क्षणं मेघसमीपावस्थानक्षणे । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ।क्षणेषु ताण्डवोत्सवेषु । `निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः` इत्युभयत्राप्यमरः । उत्क्षिप्ता उपरि धारिता गजेन्द्रस्य कृत्तिश्चर्म येन तेन । `अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री` इत्यमरः । भूत्या भस्मना सितेन । `भूतिर्भस्मनि संपदि` इत्यमरः। शंभुना हरेण स्फुटा उपमा सादृश्यं यस्य तं स्फुटोपमम् । स्फुटशंभूपममित्यर्थः । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । सदृशपर्याययोस्तुलोपमाशब्दयोः `अतुलोपमाभ्याम्-` इति निषेधात्सादृश्यवाचित्वे तृतीयेत्याहुः । केचिदिमं श्लोकं चयस्त्विषामित्यतः प्राग्लिखित्वा व्याचक्षते । तेषां पुंस्त्वावधारणात्प्राक् तेजःपिण्डमात्रस्य शंभूपमौचित्यं चिन्त्यम्

छन्दः वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
न	वा	न	धो	ऽधो	बृ	ह	तः	प	यो	ध	रा
न्स	मू	ढ	क	र्पू	र	प	रा	ग	पा	ण्डु	रम्
क्ष	णं	क्ष	णो	त्क्षि	प्त	ग	जे	न्द्र	कृ	त्ति	ना
स्फु	टो	प	मं	भू	ति	सि	ते	न	श	म्घु	ना
ज			त			ज			र

Other texts to read

किरातार्जुनीयम् भारविः

महाभारतम् वेदव्यासः

About

Resources

Connect