महाभारतम् — ९.३६

वैशंपायन उवाच ।

ततो विनशनं राजन्नाजगाम हलायुधः ।
शूद्राभीरान्प्रति द्वेषाद्यत्र नष्टा सरस्वती ॥

M N Dutt Vaishampayana said "Then Baladeva, O king, went to Vinashana where the Sarasvati has disappeared out of view in consequence of her hatred for Shudras and Abhiras.

९.३६.२

यस्मात्सा भरतश्रेष्ठ द्वेषान्नष्टा सरस्वती ।
तस्मात्तदृषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति ह ॥

९.३६.३

तच्चाप्युपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः ।
सुभूमिकं ततोऽगच्छत्सरस्वत्यास्तटे वरे ॥

M N Dutt Having bathed in that tirtha of the Sarasvati, the powerful Baladeva then went to Subhumika situate on the excellent bank of the same river.

९.३६.४

तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिताः ।
क्रीडाभिर्विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः ॥

M N Dutt There many fair-complexioned and beautiful-faced. Apsaras are always engaged in innocent pastimes.

९.३६.५

तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर ।
अभिगच्छन्ति तत्तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम् ॥

M N Dutt The celestials and the Gandharvas, every month, O king, go to that sacred shrine which is the resort of Brahman himself.

९.३६.६

तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः ।
समेत्य सहिता राजन्यथाप्राप्तं यथासुखम् ॥

M N Dutt The Gandharvas and various clans of Apsaras are to be seen there, O king, passing their days happily.

९.३६.७

तत्र मोदन्ति देवाश्च पितरश्च सवीरुधः ।
पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः ॥

M N Dutt There the celestials and departed manes in the midst of the showers of sacred and auspicious flowers sport in joy.

९.३६.८

आक्रीडभूमिः सा राजंस्तासामप्सरसां शुभा ।
सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे ॥

M N Dutt There all the creepers are covered with flowers. And because, O king, that spot is the beautiful sporting ground of those Apsaras, therefore is that shrine on the charming bank of the Sarasvati is called Subhumika.

९.३६.९

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः ।
श्रुत्वा गीतं च तद्दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम् ॥

M N Dutt Baladeva of Madhu's race, having bathed in that tirtha and distributed immense riches amongst the Brahmanas, heard the sound of those celestial songs and musical instruments.

९.३६.१०

छायाश्च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद्रोहिणीसुतः ॥

M N Dutt He also saw there many shadows of gods, Gandharvas and Rakshasas. The son of Rohini then proceeded to the tirtha of the Gandharvas.

९.३६.११

विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विताः ।
नृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम् ॥

M N Dutt There many Gandharvas, headed by Vishvavasu and possessed of ascetic merit, pass their time in dance and singing many sweet songs.

९.३६.१२

तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु ।
अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा ॥

M N Dutt Giving away various kinds of riches to the Brahmanas, as also goat and sheep and kine and mules and camels and gold and silver.

९.३६.१३

भोजयित्वा द्विजान्कामैः संतर्प्य च महाधनैः ।
प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च माधवः ॥

M N Dutt And feeding many Brahmanas and satisfying them with many rich gifts as desired by them, Baladeva, of Madhu's race, left that place accompanied by many Brahmanas and praised by them.

९.३६.१४

तस्माद्गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिंदमः ।
गर्गस्रोतो महातीर्थमाजगामैककुण्डली ॥

M N Dutt Leaving that tirtha the favourite haunt of the Gandharvas, that mighty-armed chastiser of foes, having but one ear-ring, then went to the famous tirtha called Gargashrota.

९.३६.१५

यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना ।
कालज्ञानगतिश्चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः ॥

M N Dutt There, in that sacred tirtha of the Sarasvati, the illustrious and old Garga, having a soul cleansed by ascetic penances, O Janamejaya, had mastered the knowledge of time and its course, of the deviations of luminous bodies (in the sky) and of all auspicious and inauspicious portents.

९.३६.१६

उत्पाता दारुणाश्चैव शुभाश्च जनमेजय ।
सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना ।
तस्य नाम्ना च तत्तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम् ॥

९.३६.१७

तत्र गर्गं महाभागमृषयः सुव्रता नृप ।
उपासां चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो ॥

M N Dutt That tirtha was called after his name Gargashrota. There, ( king, highly blessed Rishis of firm vows always waited upon Garga, O lord, for acquiring a knowledge of time.

९.३६.१८

तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः ।
विधिवद्धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम् ॥

M N Dutt Besmeared with white sandal-paste O king, Baladeva, going to that tirtha, duly distributed wealth amongst many ascetics of pure souls.

९.३६.१९

उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान्द्विजेभ्यो विप्रदाय सः ।
नीलवासास्ततोऽगच्छच्छङ्खतीर्थं महायशाः ॥

M N Dutt Having distributed also many sorts of rich food amongst the Brahmanas, that illustrious one, clad in blue robes, then went to the tirtha called Shankha.

९.३६.२०

तत्रापश्यन्महाशङ्खं महामेरुमिवोच्छ्रितम् ।
श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंघैर्निषेवितम् ।
सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली ॥

M N Dutt There, on the bank of the Sarasvati that powerful palmyra-emblemed hero beheld a gigantic tree called Mahashankha, tall as Meru, looking like the white-mountain and resorted to by many Rishis.

९.३६.२१

यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाश्चामितौजसः ।
पिशाचाश्चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः ॥

M N Dutt There dwell Yakshas and Vidyadharas and Rakshasas of great energy and Pishachas of incomparable might and Siddhas, in thousands.

९.३६.२२

ते सर्वे ह्यशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेः ।
व्रतैश्च नियमैश्चैव काले काले स्म भुञ्जते ॥

९.३६.२३

प्राप्तैश्च नियमैस्तैस्तैर्विचरन्तः पृथक्पृथक् ।
अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन्पुरुषर्षभ ॥

९.३६.२४

एवं ख्यातो नरपते लोकेऽस्मिन्स वनस्पतिः ।
तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम् ॥

९.३६.२५

तस्मिंश्च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम् ।
ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च ॥

M N Dutt That tree is the cause of this tirtha. Having given away many milch cows, vessels of copper and iron and diverse sorts of other vessels, that foremost Yadu's race, viz., Baladeva, having the plough for his weapon, worshipped the Brahmanas and was adored by them in return. He then, O king, went to the Dvaita lake.

९.३६.२६

पूजयित्वा द्विजांश्चैव पूजितश्च तपोधनैः ।
पुण्यं द्वैतवनं राजन्नाजगाम हलायुधः ॥

९.३६.२७

तत्र गत्वा मुनीन्दृष्ट्वा नानावेषधरान्बलः ।
आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान् ॥

९.३६.२८

तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान्सुपुष्कलान् ।
ततः प्रायाद्बलो राजन्दक्षिणेन सरस्वतीम् ॥

M N Dutt Having distributed profusely amongst the Brahmanas various articles of enjoyment Baladeva then, O king, went on along the southern bank of the Sarasvati.

९.३६.२९

गत्वा चैव महाबाहुर्नातिदूरं महायशाः ।
धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युतः ॥

M N Dutt The mighty-armed and illustrious Rama, of pure soul and unmitigated glory, then proceeded to the tirtha called Nagadhanvana.

९.३६.३०

यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम् ।
महाद्युतेर्महाराज बहुभिः पन्नगैर्वृतम् ।
यत्रासन्नृषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश ॥

M N Dutt Abounding with snakes, O king, it was the abode of the highly effulgent Vasuki, the king of serpents. There four and then ten thousand Rishis also lived permanently.

९.३६.३१

यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम् ।
सर्वपन्नगराजानमभ्यषिञ्चन्यथाविधि ।
पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म कौरव ॥

M N Dutt Having come there in days of yore the celestials had, according to due rites, installed the great snake Vasuki as king of all the snakes. There is no fear of snakes in that place Oyou of Kuru's race.

९.३६.३२

तत्रापि विधिवद्दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान् ।
प्रायात्प्राचीं दिशं राजन्दीप्यमानः स्वतेजसा ॥

M N Dutt Duly distributing many valuable articles there amongst the Brahmanas Baladeva then set out with face towards the east and reached, one after another, hundreds and thousands of celebrated tirthas situated all around.

९.३६.३३

आप्लुत्य बहुशो हृष्टस्तेषु तीर्थेषु लाङ्गली ।
दत्त्वा वसु द्विजातिभ्यो जगामाति तपस्विनः ॥

९.३६.३४

तत्रस्थानृषिसंघांस्तानभिवाद्य हलायुधः ।
ततो रामोऽगमत्तीर्थमृषिभिः सेवितं महत् ॥

९.३६.३५

यत्र भूयो निववृते प्राङ्मुखा वै सरस्वती ।
ऋषीणां नैमिषेयाणामवेक्षार्थं महात्मनाम् ॥

९.३६.३६

निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली ।
बभूव विस्मितो राजन्बलः श्वेतानुलेपनः ॥

M N Dutt Always smeared with white sandal-paste, Vala, having the plough for his weapon, seeing that great river change her course, was O king, filled with wonder.

जनमेजय उवाच ।

९.३६.३७

कस्मात्सरस्वती ब्रह्मन्निवृत्ता प्राङ्मुखी ततः ।
व्याख्यातुमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम ॥

M N Dutt Janamejaya said "Why O Brahmana, did the Sarasvati bend her course there towards the east. O best of Adhvaryus, you should tell me everything regarding this.

९.३६.३८

कस्मिंश्च कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनः ।
विनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथमेतद्द्विजोत्तम ॥

M N Dutt Why was that delighter of the Yadus filled with wonder? Why, indeed did that best of rivers thus change her course."

वैशंपायन उवाच ।

९.३६.३९

पूर्वं कृतयुगे राजन्नैमिषेयास्तपस्विनः ।
वर्तमाने सुबहुले सत्रे द्वादशवार्षिके ।
ऋषयो बहवो राजंस्तत्र संप्रतिपेदिरे ॥

M N Dutt Vaishampayana said "Formerly, in the Satya Yuga, O king, the ascetics living in Naimisha were engaged in a great sacrifice extending for twelve years.

९.३६.४०

उषित्वा च महाभागास्तस्मिन्सत्रे यथाविधि ।
निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके ।
आजग्मुरृषयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात् ॥

M N Dutt Many Rishis, O king, came to that sacrifice. Passing their time according to proper rites, in the celebration of that sacrifice, those great Rishis, after the termination of that twelve year's sacrifice at Naimisha, set out in large numbers for seeing the various sacred shrines.

९.३६.४१

ऋषीणां बहुलत्वात्तु सरस्वत्या विशां पते ।
तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा ॥

M N Dutt On account of the number of the Rishis, O king, the tirthas on the southern banks of the Sarasvati all looked like towns and cities.

९.३६.४२

समन्तपञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमाः ।
तीर्थलोभान्नरव्याघ्र नद्यास्तीरं समाश्रिताः ॥

M N Dutt Those foremost of Brahmanas, O foremost of men, being anxious to enjoy the merits of tirthas, took up thcir abodes on the bank of the river up to Samantapanchaka.

९.३६.४३

जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम् ।
स्वाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः ॥

M N Dutt The whole region was as if filled with loud Vedic recitations of those Rishis of pure souls, all engaged in pouring libations of sacrificial fires.

९.३६.४४

अग्निहोत्रैस्ततस्तेषां हूयमानैर्महात्मनाम् ।
अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः ॥

M N Dutt That best of rivers shone highly beautiful with those burning homa fires all around, over which those great ascetics poured libations of clarified butter.

९.३६.४५

वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश्च तापसाः ।
दन्तोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे ॥

९.३६.४६

वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश्च तापसाः ।
नानानियमयुक्ताश्च तथा स्थण्डिलशायिनः ॥

९.३६.४७

आसन्वै मुनयस्तत्र सरस्वत्याः समीपतः ।
शोभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गामिव दिवौकसः ॥