महाभारतम् — ६.३२

श्रीभगवानुवाच ।

भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥

M N Dutt The great one said And again, O mighty-armed, listen to My words relating to the great Self. I tell them to you out of a wish for your welfare, and you, too, will be delighted with them.

६.३२.२

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥

M N Dutt The hosts of gods and great sages do not know my origin, for I am in every way the source of the gods and sages.

६.३२.३

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

M N Dutt He, who knows Me to be unborn, free from delusion, without beginning, the supreme Lord of all the world, is released from all sins.

६.३२.४

बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥

M N Dutt Intelligence, knowledge, absence from delusion, forgiveness, truth, self-restraint, tranquility, pleasure, pain, birth, fear and also security.

६.३२.५

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥

M N Dutt Harmlessness, equanimity of mind; contentment, penance, offering gifts, fame, infamy, all these attributes of being arise from Me alone.

६.३२.६

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥

M N Dutt The seven great Rishis, and also the four ancient Manus, pertaining my nature, were all born from my mind, (by My mere thinking). From them are all things born.

६.३२.७

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥

M N Dutt He, who knows correctly these emanations and mystic powers of Mine, becomes possessed of unswerving devotion, there is no doubt about it.

६.३२.८

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥

M N Dutt The truly wise man, endued with My nature, worship Me, believing that I am the origin of all, and from Me all things proceed.

६.३२.९

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥

M N Dutt Such men placing their minds on Me, devoting their lives to Me, instructing each other and speaking about Me, are always contended and happy.

६.३२.१०

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥

M N Dutt To such men I give that knowledge by which they attain to Me.

६.३२.११

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥

M N Dutt Out of compassion for them I, remaining in their hearts, destroy, in such men, the darkness of ignorance, with the lamp of knowledge.

अर्जुन उवाच ।

६.३२.१२

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥

M N Dutt Arjuna said You are the supreme Brahma, the supreme asylum, the holiest of the holy, the everlasting divine Being, the first of gods, unborn, the great Lord.

६.३२.१३

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥

M N Dutt All the Rishis, as well as the divine sages Narada, Asita, Devala, are thus. And you too, O Keshava, tell me yourself that it is so.

६.३२.१४

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥

M N Dutt I believe all that you tell me, O holy one, for neither the gods nor the demons understand your manifestation,

६.३२.१५

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥

M N Dutt O best of beings, creator of all things, God of gods, Lord of the universe, you only know yourself by your great Self.

६.३२.१६

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥

M N Dutt Kindly tell me without reservation your divine emanations, by which emanation you remain pervading all these worlds.

६.३२.१७

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥

M N Dutt O you of mystic powers, how shall I know you by always mediating on you. In what particular entity (manifestation), should l mediate on you?

६.३२.१८

विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥

M N Dutt O Janardana, declare to me yourself, your powers and emanations, for hearing this ambrosia, I am not satiated.

श्रीभगवानुवाच ।

६.३२.१९

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥

M N Dutt The great One said Well. O best of Kurus, I shall declare you my divine emanations, but I shall only tell you the chief ones, for there is no end of emanations.

६.३२.२०

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥

M N Dutt O Gudakesha, I am the Self in the heart of every being. I am the beginning the middle and the end of every thing.

६.३२.२१

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥

M N Dutt I am Vishnu amongst the Adityas, all resplendent Sun among all shining bodies. I am Marichi among Maruts, and the Moon among constellations.

६.३२.२२

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥

M N Dutt I am the Sama Veda among the Vedas, I am Indra among the celestial I am mind among the senses, I am the consciousness of all living things.

६.३२.२३

रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥

M N Dutt I am Shankara among the Rudras, I am the lord of treasures among Yakshas. I am Pavaka among the Vasus, and I am the Meru amongst the mountain peaks.

६.३२.२४

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥

M N Dutt Know me, Partha, as Brihaspati among family priests, and Skanda among commanders of forces. I am occan among all waters.

६.३२.२५

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥

M N Dutt I am Bhrigu among the great Rishis, I am Om among all words, I am Tapa Sacrifice among all sacrifices. I am the Himalaya among mountains.

६.३२.२६

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥

M N Dutt And the fig tree among all trees; I am Narada among celestial Rishis, and Chitraratha among Gandharvas. I un Kapila among all ascetics successful in Yoga.

६.३२.२७

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥

M N Dutt Know me to be Uchaishrava among all horses, produced by the churning for ambrosia, and Airavata among the great elephants. I am king among men.

६.३२.२८

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥

M N Dutt I am thunder among weapons; I am Kamadhuka among cows; I am Kandarpa that generates. I am Vasuki among serpents;

६.३२.२९

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥

M N Dutt I am Ananta among Nags. I am Varuna among aquatic beings, I am Aryaman among the Pitris and Yama among the dispensers of justice and punishment.

६.३२.३०

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥

M N Dutt I am Pralhada among Daityas, and the Kala among those who count. I am lion among the beasts of prey, and Garuda among birds.

६.३२.३१

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥

M N Dutt I am the wind among those that move, Rama among the wielders of weapons. I am Makara among fishes, I am the Ganges among all rivers and streams.

६.३२.३२

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥

M N Dutt O Arjuna, I am the beginning, the middle and the end of all created things. I am the knowledge of the supreme Self among all kinds of knowledge, and I am the argument of all debtors.

६.३२.३३

अक्षराणामकारोऽस्मि द्वंद्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥

M N Dutt I am the first letter of the Alphabet and Dvandva (copulative) among all Samasa (compounds). I am the Eternal Time, I am the Creator with face turned to every side.

६.३२.३४

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥

M N Dutt I am the Source of all that is to be. Among females, I am Fame, Fortune, Speech, Memory, Intellect, Courage, and Forgiveness.

६.३२.३५

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥

M N Dutt I am Brihata Saman among Samnas, and Gayatri among meters. I am Margashirsha among months, and among seasons I am the spring that is full of flowers.

६.३२.३६

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥

M N Dutt I am the dice-game among cheats, I am the glory among the glories. I am victory, I am industry, I am the goodness of the good.

६.३२.३७

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥

M N Dutt I am Vasudeva among Vrishnis and Arjuna among the Pandavas. I am Vyasa among Rishis, and Ushanas among the Seers.

६.३२.३८

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥

M N Dutt I am the rod of the chastisers, and the policy of those that seek victory. I am silence in secrets, and the knowledge of the learned.

६.३२.३९

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥

M N Dutt I am, O Arjuna, that which is the seed of all things. There is nothing movable or immovable which can exist without Me.

६.३२.४०

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप ।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥

M N Dutt O terror of foes, there is no end of my divine emanations; the extent of my emanations in part has only been declared to you to cite instances.

६.३२.४१

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेज्ॐशसंभवम् ॥

M N Dutt Whatever thing there is of power of glory or splendor, know them to be produced from portions of my energy.

६.३२.४२

अथ वा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥

M N Dutt O Arjuna, what have you to do, knowing all this at large? Know, I stand supporting this entire universe with only a portion of my Self.