श्येन उवाच ।
३.१३१.१
धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन्महीक्षितः ।
स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि ॥
स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि ॥
M N Dutt
The Hawk said: All the kings of earth call you virtuous. Therefore why do you perform an act which is not in accordance with Dharma?
३.१३१.२
विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा ।
मा भाङ्क्षीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृष्टवानसि ॥
मा भाङ्क्षीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृष्टवानसि ॥
M N Dutt
O king, I am oppressed by hunger; do not withhold from me my ordained food on the belief that you are thus gaining virtue, whereas you are not.
राजोवाच ।
३.१३१.३
संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज ।
मत्सकाशमनुप्राप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः ॥
मत्सकाशमनुप्राप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः ॥
M N Dutt
The King said: O great bird, this one is afflicted with the fear of you; and desirous of escaping from you it has come in a fury to me for protection.
३.१३१.४
एवमभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः ।
अप्रदाने परोऽधर्मः किं त्वं श्येन प्रपश्यसि ॥
अप्रदाने परोऽधर्मः किं त्वं श्येन प्रपश्यसि ॥
M N Dutt
O hawk, why do you not see that it is a great virtue for me not to give up this pigeon which has thus come to me?
३.१३१.५
प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते ।
मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः ॥
मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः ॥
M N Dutt
O hawk, this pigeon is seen to tremble with fear; it is agitated, it has come to me for protection of its life. It is not proper for me to forsake it.
श्येन उवाच ।
३.१३१.६
आहारात्सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते ।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥
M N Dutt
The Hawk said : O ruler of earth, all creatures exist on food. The animals are nourished and sustained by food.
३.१३१.७
शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम् ।
न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम् ॥
न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम् ॥
M N Dutt
A man can live many days even after forsaking his dear ones, but be cannot live long after abstaining from food.
३.१३१.८
भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशां पते ।
विसृज्य कायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम् ॥
विसृज्य कायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम् ॥
M N Dutt
O king, my life will depart today if deprived of food. Leaving my body it would fearlessly go away to other ways.
३.१३१.९
प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारं नशिष्यति ।
रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्नशिष्यसि ॥
रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्नशिष्यसि ॥
M N Dutt
O virtuous-minded one, at my death my wife and children will perish. By protecting the pigeon you do not (at all) protect many lives.
३.१३१.१०
धर्मं यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुधर्म तत् ।
अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम ॥
अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम ॥
M N Dutt
The virtue, that stands in the way of another virtue, is (really) unrighteousness. O truthful king, that virtue true virtue which is not conflicting.
३.१३१.११
विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुदाचरेत् ॥
न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुदाचरेत् ॥
M N Dutt
O ruler of earth, after comparing the opposing virtues and weighing their comparative merits, one ought to espouse that which is not opposing. Where there is no confliction, one should adopt that virtue which preponderates.
राजोवाच ।
३.१३१.१३
बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम ।
सुपर्णः पक्षिराट्किं त्वं धर्मज्ञश्चास्यसंशयम् ।
तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्रं प्रभाषसे ॥
सुपर्णः पक्षिराट्किं त्वं धर्मज्ञश्चास्यसंशयम् ।
तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्रं प्रभाषसे ॥
M N Dutt
The King said : O excellent bird, as you speak words fraught with good, (may I ask) are you the king of birds, Suparna (Garuda)? I have not the least doubt that you are learned in all the precepts of virtue.
३.१३१.१६
गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोऽपि वा ।
त्वदर्थमद्य क्रियतां यद्वान्यदभिकाङ्क्षसे ॥
त्वदर्थमद्य क्रियतां यद्वान्यदभिकाङ्क्षसे ॥
M N Dutt
You can appease you hunger with some other food which would be more plentiful. I am perfectly willing to procure for you any sort of food that would be palatable to you, whether it be an ox or a boar or a deer or a buffalo.
श्येन उवाच ।
३.१३१.१७
न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा ।
भक्षयामि महाराज किमन्नाद्येन तेन मे ॥
भक्षयामि महाराज किमन्नाद्येन तेन मे ॥
M N Dutt
The Hawk said: O great king, I am not desirous of eating a boar or an ox or any other kind of beasts. What have I to do with any other food?
३.१३१.१८
यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुंगव ।
तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे ॥
तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे ॥
M N Dutt
O ruler of earth, O best of Kshatriyas, give me therefore this pigeon which is the food ordained to me by the celestials.
३.१३१.१९
श्येनाः कपोतान्खादन्ति स्थितिरेषा सनातनी ।
मा राजन्मार्गमाज्ञाय कदलीस्कन्धमारुह ॥
मा राजन्मार्गमाज्ञाय कदलीस्कन्धमारुह ॥
M N Dutt
O king, that the hawks eat the pigeons, is an eternal law. Do not get on a plantain tree not knowing its want of strength (to support you).
राजोवाच ।
३.१३१.२१
येनेमं वर्जयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम ।
तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम् ॥
तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम् ॥
M N Dutt
O hawk, O excellent bird, with the exception of giving up this pigeon which has come to me for protection. Tell me what I shall have to do for the deliverance of this bird, I shall not give you this pigeon.
श्येन उवाच ।
३.१३१.२२
उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप ।
आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ॥
आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ॥
M N Dutt
The Hawk said : O Ushinara, O ruler of men, if you have so much affection for the pigeon, then cut a portion of your flesh and weigh it against this pigeon.
३.१३१.२३
यदा समं कपोतेन तव मांसं भवेन्नृप ।
तदा प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति ॥
तदा प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति ॥
M N Dutt
O excellent king, when you flesh would be equal in weight with this pigeon, give it then to me and I shall be then satisfied.
राजोवाच ।
३.१३१.२४
अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे ।
तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् ॥
तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् ॥
M N Dutt
The King said : O hawk, I consider your this request as a favour. I shall give you my own flesh weighing it against the pigeon.
लोमश उवाच ।
३.१३१.२५
अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित् ।
तुलयामास कौन्तेय कपोतेन सहाभिभो ॥
तुलयामास कौन्तेय कपोतेन सहाभिभो ॥
M N Dutt
Lomasha said: O son of Kunti, O lord, cutting off his own flesh, that virtuous king weighed it against the pigeon.
३.१३१.२६
ध्रियमाणस्तु तुलया कपोतो व्यतिरिच्यते ।
पुनश्चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादादुशीनरः ॥
पुनश्चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादादुशीनरः ॥
M N Dutt
But when he found that the pigeon was more heavy than this flesh (thus cut and placed in the scale), the king Ushinara again cut (some more) flesh (from his body) and placed it (in the scale).
३.१३१.२७
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम् ।
तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम् ॥
तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम् ॥
M N Dutt
When portion after portion of his flesh had been added to weigh against the pigeon and no more flesh was left on his body, he then himself mounted on the scale.
श्येन उवाच ।
३.१३१.२८
इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम् ।
जिज्ञासमानौ धर्मे त्वां यज्ञवाटमुपागतौ ॥
जिज्ञासमानौ धर्मे त्वां यज्ञवाटमुपागतौ ॥
M N Dutt
The Hawk said : O virtuous king, I am Indra. The pigeon is the carrier of the sacrificial Ghee (Agni). In order to test your virtuous merit, we came to your sacrificial grounds,
३.१३१.२९
यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशां पते ।
एषा ते भास्वरी कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति ॥
एषा ते भास्वरी कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति ॥
M N Dutt
O king, as you have cut off your flesh from your body, your glory will be resplendent.
३.१३१.३०
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव ।
तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ॥
तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ॥
M N Dutt
O king, as long as men will speak of you on earth, so long will your glory endure and eternal region would be reserved for you.
लोमश उवाच ।
३.१३१.३२
अत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः ।
दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः ॥
दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः ॥
M N Dutt
Behold it which is holy and capable of cleansing sins. O king, here are always seen the celestials and eternal Rishis and also virtuous and high-souled Brahmanas.
॥ इति ३.१३१ ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.