वैशंपायन उवाच ।
१.७६.१
अथ दीर्घस्य कालस्य देवयानी नृपोत्तम ।
वनं तदेव निर्याता क्रीडार्थं वरवर्णिनी ॥
वनं तदेव निर्याता क्रीडार्थं वरवर्णिनी ॥
M N Dutt
Vaishampayana said : O best of kings, after a long time the beautiful Devayani went to the same wood to sport.
१.७६.२
तेन दासीसहस्रेण सार्धं शर्मिष्ठया तदा ।
तमेव देशं संप्राप्ता यथाकामं चचार सा ।
ताभिः सखीभिः सहिता सर्वाभिर्मुदिता भृशम् ॥
तमेव देशं संप्राप्ता यथाकामं चचार सा ।
ताभिः सखीभिः सहिता सर्वाभिर्मुदिता भृशम् ॥
M N Dutt
She reached the spot with Sharmishtha and her one thousand maids. She wandered about at pleasure. She felt herself very happy, being waited upon by these companions. They all sported there, they drank the honey of the flowers. They ate various fruits, (they threw away many) after biting. The king (Yayati), the son of Nahusha, in the course of his wanderings for hunting again came there, tired and thirsty. He saw Devayani and Sharmishtha and all those maidens.
१.७६.६
उपविष्टां च ददृशे देवयानीं शुचिस्मिताम् ।
रूपेणाप्रतिमां तासां स्त्रीणां मध्ये वराङ्गनाम् ।
शर्मिष्ठया सेव्यमानां पादसंवाहनादिभिः ॥
रूपेणाप्रतिमां तासां स्त्रीणां मध्ये वराङ्गनाम् ।
शर्मिष्ठया सेव्यमानां पादसंवाहनादिभिः ॥
M N Dutt
She was matchless in beauty and the most handsome of all the damsels. She was waited upon by Sharmishtha who was gently pressing her feet.
ययातिरुवाच ।
१.७६.७
द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां द्वे कन्ये परिवारिते ।
गोत्रे च नामनी चैव द्वयोः पृच्छामि वामहम् ॥
गोत्रे च नामनी चैव द्वयोः पृच्छामि वामहम् ॥
M N Dutt
Yayati said : O amiable ladies, it seems that these one thousands maids wait on you two. I would ask you (to tell me) both your names and parentage.
देवयान्युवाच ।
१.७६.८
आख्यास्याम्यहमादत्स्व वचनं मे नराधिप ।
शुक्रो नामासुरगुरुः सुतां जानीहि तस्य माम् ॥
शुक्रो नामासुरगुरुः सुतां जानीहि तस्य माम् ॥
M N Dutt
Devayani said : O king, hear my words, Know that I am the daughter of Shukra, the preceptor of the Asuras.
१.७६.९
इयं च मे सखी दासी यत्राहं तत्र गामिनी ।
दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा वृषपर्वणः ॥
दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा वृषपर्वणः ॥
M N Dutt
This my companion is my maid, she will go wherever I shall go. She is Sharmishtha, the daughter of the Asura king, Vrishaparva.
ययातिरुवाच ।
१.७६.१०
कथं नु ते सखी दासी कन्येयं वरवर्णिनी ।
असुरेन्द्रसुता सुभ्रु परं कौतूहलं हि मे ॥
असुरेन्द्रसुता सुभ्रु परं कौतूहलं हि मे ॥
M N Dutt
Yayati said : I am curious to know why this lady of fair eye-brows, this most beautiful damsel, this daughter of the Asura king, companion, is your maid-servant?
देवयान्युवाच ।
१.७६.११
सर्व एव नरव्याघ्र विधानमनुवर्तते ।
विधानविहितं मत्वा मा विचित्राः कथाः कृथाः ॥
विधानविहितं मत्वा मा विचित्राः कथाः कृथाः ॥
M N Dutt
Devayani said : O best of kings, everything comes to pass according to Fate. Do not be astonished at this. V:10w it to be also the result of Fate.
१.७६.१२
राजवद्रूपवेषौ ते ब्राह्मीं वाचं बिभर्षि च ।
किंनामा त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शंस मे ॥
किंनामा त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शंस मे ॥
M N Dutt
Your features and attire are both like a king. Your speech is also like the words of the Vedas. Tell me your name. Whence have you come? Whose son are you?
ययातिरुवाच ।
१.७६.१३
ब्रह्मचर्येण कृत्स्नो मे वेदः श्रुतिपथं गतः ।
राजाहं राजपुत्रश्च ययातिरिति विश्रुतः ॥
राजाहं राजपुत्रश्च ययातिरिति विश्रुतः ॥
M N Dutt
this your Yayati said : In my Brahmacharya, the whole of the Vedas entered my ears. I am a king and a son of a king; I am known as Yayati.
देवयान्युवाच ।
१.७६.१४
केनास्यर्थेन नृपते इमं देशमुपागतः ।
जिघृक्षुर्वारिजं किंचिदथ वा मृगलिप्सया ॥
जिघृक्षुर्वारिजं किंचिदथ वा मृगलिप्सया ॥
M N Dutt
Devayani said : O king, why have you come here? Is it to gather lotuses, or to angle, or to hunt.
ययातिरुवाच ।
१.७६.१५
मृगलिप्सुरहं भद्रे पानीयार्थमुपागतः ।
बहु चाप्यनुयुक्तोऽस्मि तन्मानुज्ञातुमर्हसि ॥
बहु चाप्यनुयुक्तोऽस्मि तन्मानुज्ञातुमर्हसि ॥
M N Dutt
Yayati said : O amiable lady, I was thirsty in the pursuit of deer. I have come here in search of water. I wait but your commands to leave this place.
देवयान्युवाच ।
१.७६.१६
द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां दास्या शर्मिष्ठया सह ।
त्वदधीनास्मि भद्रं ते सखा भर्ता च मे भव ॥
त्वदधीनास्मि भद्रं ते सखा भर्ता च मे भव ॥
M N Dutt
Devayani said: Prosperity to you? Be my friend and husband. I wait for your commands with my two thousand damsels and Sharmishtha, my maid-servant.
ययातिरुवाच ।
१.७६.१७
विद्ध्यौशनसि भद्रं ते न त्वामर्होऽस्मि भामिनि ।
अविवाह्या हि राजानो देवयानि पितुस्तव ॥
अविवाह्या हि राजानो देवयानि पितुस्तव ॥
M N Dutt
Yayati said : O beautiful lady, I do not deserve you. You are the daughter of Shukra, (therefore) you are far superior to me. O Devayani, your father cannot bestow you on even great king.
देवयान्युवाच ।
१.७६.१८
संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रं च ब्रह्मसंहितम् ।
ऋषिश्च ऋषिपुत्रश्च नाहुषाङ्ग वहस्व माम् ॥
ऋषिश्च ऋषिपुत्रश्च नाहुषाङ्ग वहस्व माम् ॥
M N Dutt
Devayani said : Brahmanas have already been mixed with Kshatriyas and Kshatriyas with Brahmanas. You are a son of a Rishi and a yourself a Rishi. Therefore, O son of Nahusha, marry me.
ययातिरुवाच ।
१.७६.१९
एकदेहोद्भवा वर्णाश्चत्वारोऽपि वराङ्गने ।
पृथग्धर्माः पृथक्शौचास्तेषां तु ब्राह्मणो वरः ॥
पृथग्धर्माः पृथक्शौचास्तेषां तु ब्राह्मणो वरः ॥
M N Dutt
Yayati said : O beautiful lady, the four orders have no doubt sprung from one body. But they have different duties and virtues, which are not the same (for every order.) The Brahmanas are superior to all.
देवयान्युवाच ।
१.७६.२०
पाणिधर्मो नाहुषायं न पुम्भिः सेवितः पुरा ।
तं मे त्वमग्रहीरग्रे वृणोमि त्वामहं ततः ॥
तं मे त्वमग्रहीरग्रे वृणोमि त्वामहं ततः ॥
M N Dutt
Devayani said : This hand of mine was never touched by any man except you. Therefore, I accept you as my husband.
१.७६.२१
कथं नु मे मनस्विन्याः पाणिमन्यः पुमान्स्पृशेत् ।
गृहीतमृषिपुत्रेण स्वयं वाप्यृषिणा त्वया ॥
गृहीतमृषिपुत्रेण स्वयं वाप्यृषिणा त्वया ॥
M N Dutt
How will any other man touch my hand of wise one which is touched by you who are a Rishi?
ययातिरुवाच ।
१.७६.२२
क्रुद्धादाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात् ।
दुराधर्षतरो विप्रः पुरुषेण विजानता ॥
दुराधर्षतरो विप्रः पुरुषेण विजानता ॥
M N Dutt
Yayati said : The wise men know that a Brahmana is to be avoided than an angry and virulently poisonous snake, or a blazing and flaming fire.
देवयान्युवाच ।
१.७६.२३
कथमाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात् ।
दुराधर्षतरो विप्र इत्यात्थ पुरुषर्षभ ॥
दुराधर्षतरो विप्र इत्यात्थ पुरुषर्षभ ॥
M N Dutt
Devayani said : O best of men, why do you say that a Brahmana is to be avoided like an angry and virulently poisonous snake, or a blazing and flaming fire?
ययातिरुवाच ।
१.७६.२४
एकमाशीविषो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते ।
हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः ॥
हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः ॥
M N Dutt
Yayati said : The snake kills only one. The sharpest weapon kills but a single person. But the Brahmana, if angry, destroys many cities and kingdoms. Therefore, O beautiful lady, I think that Brahmanas should be avoided more than the two, (the snake and the fire) O amiable lady, I cannot marry you, unless your father bestows you on me.
१.७६.२५
दुराधर्षतरो विप्रस्तस्माद्भीरु मतो मम ।
अतोऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम् ॥
अतोऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम् ॥
M N Dutt
Yayati said : The snake kills only one. The sharpest weapon kills but a single person. But the Brahmana, if angry, destroys many cities and kingdoms. Therefore, O beautiful lady, I think that Brahmanas should be avoided more than the two, (the snake and the fire) O amiable lady, I cannot marry you, unless your father bestows you on me.
देवयान्युवाच ।
१.७६.२६
दत्तां वहस्व पित्रा मां त्वं हि राजन्वृतो मया ।
अयाचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः ॥
अयाचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः ॥
M N Dutt
Devayani said : You are chosen by me. O king it is then settled that you will accept me if my father bestows you on me. You need not fear in accept my humble self, if bestowed on you. You have not asked for me.
वैशंपायन उवाच ।
१.७६.२७
त्वरितं देवयान्याथ प्रेषितं पितुरात्मनः ।
श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः ॥
श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः ॥
M N Dutt
Vaishampayana said : Devayani quickly sent a maid-servant to her father. The maid told Shukra all that had happened.
१.७६.२८
दृष्ट्वैव चागतं शुक्रं ययातिः पृथिवीपतिः ।
ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ॥
ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ॥
M N Dutt
Having heard this, the son of Bhrigu went to see the king. The king of the world Yayati, seeing that Shukra was coming, bowed to him. He worshipped and adored that Brahmana and stood before him with joined hands to receive his commands.
देवयान्युवाच ।
१.७६.२९
राजायं नाहुषस्तात दुर्गे मे पाणिमग्रहीत् ।
नमस्ते देहि मामस्मै नान्यं लोके पतिं वृणे ॥
नमस्ते देहि मामस्मै नान्यं लोके पतिं वृणे ॥
M N Dutt
Devayani said : O father, this is the son of Nahusha. He took hold of my hand when I was in difficulty (thrown into the well), Bestow me on him. I shall not marry any other man in the world.
शुक्र उवाच ।
१.७६.३०
वृतोऽनया पतिर्वीर सुतया त्वं ममेष्टया ।
गृहाणेमां मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज ॥
गृहाणेमां मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज ॥
M N Dutt
Shukra said: O splendidly courageous king, you have been accepted by my dear daughter as her husband. I bestow her on you. Therefore, O son of Nahusha, accept her as your wife.
॥ इति १.७६ ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.