भट्टिकाव्यम् (रावणवधः) — षष्ठः सर्गः | bhaṭṭikāvyam (rāvaṇavadhaḥ) — ṣaṣṭhaḥ sargaḥ

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-03-30 11:01:47

॥ अथ षष्ठः सर्गः ॥

ओषांचकार कामाऽग्निर्दशा-वक्त्रमहर्-निशम् ।
विदांचकार वैदेहीं रामादन्य-निरुत्सुकाम् ॥

प्रजागरांचकारारेरीहास्वनिशमादरात् ।
प्रबिभयांचकाराऽसौ काकुत्स्थादभिशङ्कितः ॥

न जिह्रयांचकाराऽथ सीतामभ्यर्थ तर्जितः ।
नाप्यूर्जां बिभरामास वैदेह्यां प्रसितो भृशम् ॥

विदांकुर्वन्तु रामस्य वृत्तमित्यवदत्स्वकान् ।
रक्षांसि रक्षितुं सीतामाशिषच्च प्रयत्नवान् ॥

रामोऽपि हतमारीचो निवर्त्स्यन्खरनादिनः ।
क्रोष्टून्समशृणोत्क्रूरान्रसतोऽशुभशंसिनः ॥

आशङ्कमानो वैदेहीं खादितां निहतां मृताम् ।
स शत्रुघ्नस्य सोदर्यं दूरादायान्तमैक्षत ॥

सीतां सौमित्रिणा त्यक्तां सध्रीचीं त्रस्नुमेकिकां ।
विज्ञायाऽमंस्त काकुत्स्थः"क्षये क्षेमं सदुर्लभम् ।
" ॥

सोऽपृच्छल्लक्ष्मणं सीतां याचमानः शिवं सुरान् ।
रामं यथास्थितं सर्वं ब्राता ब्रूते स्म विह्वलः ॥

संदृश्य शरणं शून्यं भिक्षमाणो वनं प्रियाम् ।
प्राणान्दुहन्निवाऽऽत्मानं शोकं चित्तमवारुधत् ॥

"गता स्यादवचिन्वाना कुसुमान्याश्रम-द्रुमान् ।
आ यत्र तापसान्धर्मं सुतीक्ष्णः शास्ति तत्र सा ॥

आः कष्टं बत हीचित्रं हूं मातर्दैवतानि धिक् ।
हा पितः क्वाऽसि हे सुभ्रु बह्वेवं विललाप सः ॥

इहाऽऽसिष्ठाऽशयिष्टेह सा सखेलमितोऽगमत् ।
अग्लासीत्संस्मरन्नित्थं मैथिल्या भरताऽग्रजः ॥

इदं नक्तंतनं दाम पौष्पमेतद्दिवातनम् ।
शुचेवोद्बध्य शाखायां प्रग्लायति तया विना ॥

ऐक्षिष्महि मुहुः सुप्तां यां मृताऽऽशङ्कया वयम् ।
अकाले दुर्मरमहो यज्जीवामस्तया विना ॥

अ-क्षेमः परिहासोऽयं ।
परीक्षां मा कृथा मम ।
मत्तो माऽन्तिर्धथाः सीते ! मा रंस्था जीवितेन नः ॥

अहं न्यवधिषं भीमं राक्षसं क्रूर विक्रमम् ।
मा घुक्षः पत्युरात्मानं मा न श्लिक्षः प्रियं प्रिये ॥

मा स्म द्राक्षीर्मृषा दोषं भक्तं मा मातिचिक्लिशः ।
शैलं न्यशिश्रियद्वामा नदीं नु प्रत्यदुद्रुवत् ॥

ऐ वाचं देहि ।
धैर्यं नस्तव हेतोरसुस्रुवत् ।
त्वं नो मतिमिवाऽघासीर्नष्टा प्राणानिवाऽदधः ॥

रुदतोऽशिश्वयच्चक्षु रास्यं हेतोस्तवाऽश्वयीत् ।
म्रियेऽहं मां निरास्थश्चेन्मा न वोचश्चिकीर्षितम् ॥

लक्ष्मणाऽऽचक्ष्व यद्याख्यत्सा किञ्चित्कोपकारणम् ।
दोषे प्रतिसमाधान मज्ञाते क्रियतां कथम् ॥

इह सा व्यलिपद्गन्धैः स्नान्तीहाऽभ्यषिचज्जलैः ।
इहाऽहं द्रष्टुमाह्वं तां स्मरन्नेवं मुमोह सः ॥

तस्याऽलिपत शोकाऽग्निः स्वान्तं काष्ठमिव ज्वलन् ।
अलिप्तेवाऽनिलः शीतो वने तं न त्वजिह्लदत् ॥

स्नानभ्यषिचताऽम्भोऽसौ रुदन्दयितया विना ।
तथाऽभ्यषिक्त वारीणि पितृभ्यः शोकमूर्च्छितः ॥

तथाऽऽ र्तोऽपि क्रियां धर्म्यां स काले नाऽमुचत्क्वचित् ।
महतां हि क्रिया नित्या छिद्रे नैवाऽवसीदति ॥

आह्वास्त स मुहुः शूरान्मुहुराह्वत राक्षसान् ।
एत सीताद्रुहः संख्ये प्रत्यर्तयत राघवम् ॥

स्व-पोषमपुषद्युष्मान्या पक्षि-मृग-शावकाः ! ।
अद्युतच्चेन्दुना सार्धं तां प्रब्रूत गता यतः ।
" ॥

गिरिमन्वसृपद्रामो लिप्सुर्जनकसंभवाम् ।
तस्मिन्नायोधनं वृत्तं लक्ष्मणायाऽशिषन्महत् ॥

सीतां जिघांसू सौमित्रे राक्षसावारतां ध्रुवम् ।
इदं शोणितमभ्यग्रं सप्रहारेऽच्युतत्तयोः ॥

इदं कवचमच्योतीत्साऽश्वोऽयं चूर्णीतो रथः ।
एह्यमुं गिरिमन्वेष्टुमवगाहावहे द्रुतम् ॥

मन्युर्मन्ये ममाऽस्तम्भीद्विषादोऽस्तभदुद्यतिम् ।
अजारीदिव च प्रज्ञा बलं शोकात्तथाजरत् ॥

गृध्रस्येहाश्वतां पक्षौ कृतौ वीक्षस्व लक्ष्मण ! ।
जिघत्सोर्नूनमापादि ध्वंसोऽयं तां निशा-चरात् ।
" ॥

क्रुद्धोऽदीपि रघुव्याघ्रो रक्तनेत्रोऽजनि क्षणात् ।
उबोधि दुःस्थं त्रैलोक्यं दीप्तैरापूरि भानुवत् ॥

अताय्यस्योत्तमं सत्वमप्यायि कृतकृत्यवत् ।
उपाचायिष्ट सामर्थ्यं तस्य संरम्भिणो महत् ॥

अदोहीव विषादोऽस्य समरुद्धेव विक्रमः ।
समभावि च कोपेन न्यश्वसीच्चाऽऽयतं मुहुः ॥

अथाऽऽलम्ब्य धनू रामो जगर्ज गजविक्रमः ।
रुणध्मि सवितुर्मार्गं भिनद्मि कुलपर्वतान् ॥

रिणच्मि जलधेस्तोयं विविनच्मि दिवः सुरान् ।
क्षुणद्मि सर्पान्पाताले छिनद्मि क्षणदाचरान् ॥

यमं युनज्मि कालेन समिन्धानोऽस्त्रकौशलम् ।
शुष्कपेषं पिनष्म्युर्वीमखिन्दानः स्वतेजसा ॥

भूतिं तृणद्मि यक्षाणां हिनस्मीन्द्रस्य विक्रमम् ।
भनज्मि सर्वमर्यादास्तनच्मि व्योम विस्तृतम् ॥

न तृणेह्मीति लोकोऽयं मां विन्ते निष्-पराक्रम्" ।एवं वदन्दाशरथिरपृणग्धनुशा शरं ॥

न्यवर्तयत्सुमित्राभूस्तं चिकीर्षुं जगत्क्षयम् ।
ऐक्षेतामाश्रमादाराद्गिरिकल्पं पतत्रिणम् ॥

तं सीता-घातिनं मत्वा हन्तुं रामोऽभ्यधावत ।
"मा वधिष्ठा जटायुं मां सीतां रामाऽहमैक्षिषि ।
" ॥

उपास्थितैवमुक्ते तं सखायं राघवः पितुः ।
पप्रच्छ जानकीवार्तां संग्रामं च पतत्रिणम् ॥

व्रणवेदनया ग्लायन्ममार गिरिकन्दरे ।
तस्याग्न्यम्बुक्रियां कृत्वा प्रतस्थाते पुनर्वनम् ॥

सत्वानजस्रं घोरेण बलाऽपकर्षमश्नता ।
क्षुध्यता जगृहाते तौ रक्षसा दीर्घबाहुना ॥

भुजौ चकृततुस्तस्य निस्त्रिंशाभ्यां रघूत्त्मौ ।
स छिन्नबाहुरपतद्विह्वलो ह्वलयन्भुवम् ॥

प्रष्टव्यं पृच्छतस्तस्य कथनीयमवीवचत् ।
आत्मानं वनवासं च जेयं चाऽरिं रघूत्तमः ॥

"लभ्या कथं नु वैदेही शक्यो द्रष्टुं कथं रिपुः ।
सह्यः कथं वियोगश्च गद्यमेतत्त्वया मम ।
" ॥

अहं राम श्रियः पुत्रो मद्यपीत इव भ्रमन् ।
पापचर्यो मुनेः शापाज्जातइत्यवदत्स तम् ॥

प्रयातस्तव यम्यत्वं शस्त्रपूतो ब्रवीमि ते ।
रावणेन हृता सीता लङ्कां नीता सुरारिणा ॥

ऋष्यमूकेऽनवद्योऽस्ति पण्यभ्रातृवधः कपिः ।
सुग्रीवो नाम वर्योऽसौ भवता चारुविक्रमः ॥

॥ इति षष्ठः सर्गः ॥

Other texts to read

रघुवंशम् कालिदासः

श्रीमद्भगवद्गीता

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect