भूतानां प्रभवस्थितिप्रविलयास्त्वय्येव विश्वम्भरे
त्वद्गर्भे ननु ते रसातलजुषो दैत्याः फणीन्द्राश्च ये ।
त्वं सर्वैरुपजीव्यसे दिविचरैस्त्वत्तोऽपि किञ्चित्परं
न स्यात्स्यादपि तन्निरस्तविषयं ब्रह्म त्वमेवासि नः ॥

अन्वयः AI विश्वम्भरे, भूतानाम् प्रभव-स्थिति-प्रविलयाः त्वयि एव (भवन्ति) । ननु ये रसातल-जुषः दैत्याः फणि-इन्द्राः च (सन्ति), ते (अपि) त्वत्-गर्भे (सन्ति) । त्वम् सर्वैः दिवि-चरैः उपजीव्यसे । त्वत्तः परम् किञ्चित् अपि न स्यात् । अपि (यदि किञ्चित्) स्यात्, तत् निरस्त-विषयम् ब्रह्म (स्यात्) । (अतः) त्वम् एव नः ब्रह्म असि ।

Summary AI O Earth, supporter of the world, the creation, sustenance, and dissolution of all beings occur in you alone. The demons and serpent-lords who inhabit the netherworld are also within your womb. You are depended upon by all the gods in heaven. There can be nothing superior to you. Even if there were, it would be the objectless Brahman. Therefore, for us, you alone are Brahman.

पदच्छेदः AI

भूतानाम्	भूत (६.३)	of beings
प्रभव	भू (प्र√भू)	origin
स्थिति	स्था	sustenance
प्रविलयाः	ली (प्र+वि√ली)–प्रविलय (१.३)	and dissolutions
त्वयि	युष्मद् (७.१)	in you
एव	एव	alone
विश्वम्भरे	विश्वम्भर (८.१)	O supporter of the world
त्वत्	युष्मद्	your
गर्भे	गर्भ (७.१)	in the womb
ननु	ननु	surely
ते	तद् (१.३)	those
रसातल	रसातल	netherworld
जुषः	जुष् (√जुष्, १.३)	inhabiting
दैत्याः	दैत्य (१.३)	demons
फणि	फणिन्	serpent
इन्द्राः	इन्द्र (१.३)	lords
च	च	and
ये	यद् (१.३)	who
त्वम्	युष्मद् (१.१)	you
सर्वैः	सर्व (३.३)	by all
उपजीव्यसे	उपजीव्यसे (उप√जीव् भावकर्मणोः लट् (आत्मने.) म.पु. एक.)	are depended upon
दिवि	दिव्	in heaven
चरैः	चर (√चर्, ३.३)	by the wanderers
त्वत्तः	युष्मद् (५.१)	than you
अपि	अपि	even
किञ्चित्	किञ्चित्	anything
परम्	पर (१.१)	superior
न	न	not
स्यात्	स्यात् (√अस् कर्तरि विधिलिङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	can be
स्यात्	स्यात् (√अस् कर्तरि विधिलिङ् (परस्मै.) प्र.पु. एक.)	it may be
अपि	अपि	even if
तत्	तद् (१.१)	that
निरस्त	निरस्त (निर्√अस्+क्त)	devoid of
विषयम्	विषय (१.१)	objects
ब्रह्म	ब्रह्मन् (१.१)	Brahman
त्वम्	युष्मद् (१.१)	you
एव	एव	alone
असि	असि (√अस् कर्तरि लट् (परस्मै.) म.पु. एक.)	are
नः	अस्मद् (६.३)	for us

छन्दः शार्दूलविक्रीडितम् [१९: मसजसततग]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६	१७	१८	१९
भू	ता	नां	प्र	भ	व	स्थि	ति	प्र	वि	ल	या	स्त्व	य्ये	व	वि	श्व	म्भ	रे
त्व	द्ग	र्भे	न	नु	ते	र	सा	त	ल	जु	षो	दै	त्याः	फ	णी	न्द्रा	श्च	ये
त्वं	स	र्वै	रु	प	जी	व्य	से	दि	वि	च	रै	स्त्व	त्तो	ऽपि	कि	ञ्चि	त्प	रं
न	स्या	त्स्या	द	पि	त	न्नि	र	स्त	वि	ष	यं	ब्र	ह्म	त्व	मे	वा	सि	नः
म			स			ज			स			त			त			ग

Other texts to read

शतकत्रयम् भर्तृहरिः

अमरुशतकम् अमरुः

About

Resources

Connect