श्रीमद्भागवतपुराणम् — भुवनकोशवर्णनं षोडशोऽध्यायः | śrīmadbhāgavatapurāṇam — bhuvanakośavarṇanaṃ ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

छन्दः अधः चिनुत /

Last updated: 2026-03-30 11:01:47

॥ अथ भुवनकोशवर्णनं षोडशोऽध्यायः ॥

राजोवाच । उक्तस्त्वया भूमण्डलायामविशेषो यावदादित्यस्तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश्चन्द्रमा वा सह दृश्यते ॥

तत्रापि प्रियव्रतरथचरणपरिखातैः सप्तभिः
सप्तसिन्धव उपकॢप्ता यत एतस्याः सप्तद्वीपवि- ।
शेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचित एतदेवा-
खिलमहं मानतो लक्षणतश्च सर्वं विजिज्ञासामि ॥

भगवतो गुणमये स्थूलरूप आवेशितं मनो ह्यगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षममावेशितुं तदु हैतद्गुरोऽर्हस्यनुवर्णयितुमिति ॥

ऋषिरुवाच । न वै महाराज भगवतो मायागुणविभूतेः काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुमलं विबुधायुषापि पुरुषस्तस्मात्प्राधान्येनैव भूगोलकविशेषं नामरूपमानलक्षणतो व्याख्यास्यामः ॥

यो वायं द्वीपः कुवलयकमलकोशाभ्यन्तरकोशो ।
नियुतयोजनविशालः समवर्तुलो यथा पुष्करपत्र्- ।
अम् ॥

यस्मिन् नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामान्यष्टभिर्मर्यादागिरिभिः सुविभक्तानि भवन्ति ॥

एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थितः सर्वतः सौवर्णः कुलगिरिराजो मेरुर्द्वीपायामसमुन्नाहः कर्णिकाभूतः कुवलयकमलस्य मूर्धनि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनविततो मूले षोडशसहस्रं तावतान्तर्भूम्यां प्रविष्टः ॥

उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः श‍ृङ्गवानिति त्रयो रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरयः प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयो द्विसहस्रपृथव एकैकशः पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति ॥

एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्रागायता यथा नीलादयोऽयुतयोजनोत्सेधा हरिवर्षकिम्पुरुषभारतानां यथासङ्ख्यम् ॥

५.१६.१०

तथैवेलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्गन्धमादनावानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतुः केतुमालभद्राश्वयोः सीमानं विदधाते ॥

५.१६.११

मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोः चतुर्दिशमवष्टम्भगिरय उपकॢप्ताः ॥

५.१६.१२

चतुर्ष्वेतेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधाश्चत्वारः पादपप्रवराः पर्वतकेतव इवाधिसहस्रयोजनोन्नाहास्तावद्विटपविततयः शतयोजनपरिणाहाः ॥

५.१६.१३

ह्रदाश्चत्वारः पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥

५.१६.१४

देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥

५.१६.१५

येष्वमरपरिवृढाः सह
सुरललनाललामयूथप- ।
तय उपदेवगणैरुपगी-
यमानमहिमानः किल विहरन्ति ॥

५.१६.१६

मन्दरोत्सङ्ग एका-
दशशतयोजनोत्तुङ्गदेवचूत- ।
शिरसो गिरिशिखरस्थू-
लानि फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति ॥

५.१६.१७

तेषां विशीर्यमाणानामतिमधुरसुरभिसुगन्धिबहुलारुणरसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दरगिरिशिखरान्निपतन्ती पूर्वेणेलावृतमुपप्लावयति ॥

५.१६.१८

यदुपजोषणाद्भवान्या अनु-
चरीणां पुण्यजनवधूनाम- ।
वयवस्पर्शसुगन्धवातो दश-
योजनं समन्तादनुवासयति ॥

५.१६.१९

एवं जम्बूफलानामत्युच्चनिपातविशीर्णानामनस्थि-
प्रायाणामिभकायनिभानां रसेन जम्बू नाम नदी
मेरुमन्दरशिखरादयुतयोजनादवनितले
निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावदिलावृतमुपस्यन्द-
यति

५.१६.२०

तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥

५.१६.२१

यदु ह वाव विबुधादयः सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥

५.१६.२२

यस्तु महाकदम्बः सुपार्श्वनिरूढो यास्तस्य कोटरेभ्यो विनिःसृताः पञ्चायामपरिणाहाः पञ्च मधुधाराः सुपार्श्वशिखरात्पतन्त्योऽपरेणात्मानमिलावृतमनुमोदयन्ति ॥

५.१६.२३

या ह्युपयुञ्जानानां मुखनिर्वासितो वायुः समन्ताच्छतयोजनमनुवासयति ॥

५.१६.२४

एवं कुमुदनिरूढो यः शतवल्शो नाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीनाः पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरशय्यासनाभरणादयः सर्व एव कामदुघा नदाः कुमुदाग्रात्पतन्तस्तमुत्तरेणेलावृतमुपयोजयन्ति ॥

५.१६.२५

यानुपजुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजराऽऽमयमृत्युशीतोष्णवैवर्ण्योपसर्गादयस्तापविशेषा भवन्ति यावज्जीवं सुखं निरतिशयमेव ॥

५.१६.२६

कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिशिरपतङ्गरु-
चकनिषधशिनीवासकपिलशङ्खवैदूर्यजारुधिहंस- ।
ऋषभनागकालञ्जरनारदादयो विंशति गिरयो मेरोः
कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशे परित उपकॢप्ताः ॥

५.१६.२७

जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्रमुदगायतौ
द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवतः एवमपरेण पवनपारियात्रौ ।
दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतावेवमुत्तरतस्त्रिशृङ्गम-
करावष्टभिरेतैः परिसृतोऽग्निरिव परितश्चकास्ति काञ्चनगिरिः ॥

५.१६.२८

मेरोर्मूर्धनि भगवत आत्म-
योनेर्मध्यत उपकॢप्तां पुरी- ।
मयुतयोजनसाहस्रीं सम-
चतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति ॥

५.१६.२९

तामनुपरितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपकॢप्ताः ॥

पञ्चमस्कन्धे भुवनकोशवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥

॥ इति भुवनकोशवर्णनं षोडशोऽध्यायः ॥

Other texts to read

विष्णुपुराणम्

नीलकण्ठविजयचम्पूः नीलकण्ठदीक्षितः

About

Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.

Resources

Connect