श्रुतिसमधिकमुच्चैः पञ्चमं पीडयन्तः
सततममृषभहीनं भिन्नकीकृत्य षड्जम् ।
प्रणिजगदुरकाकुश्रावकस्निग्धकण्ठाः
परिणतिमिति रात्रेर्मागधा माधवाय ॥

मल्लिनाथः श्रुतीति ॥ नास्ति कार्यस्येत्यकाकुः अविकृतध्वनिः । `काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः` इत्यमरः । श्रावयतीति श्रावको दूरध्वनिः । स्निग्धो मधुरः कण्ठः स्वरो येषां ते अकाकुश्रावकस्निग्धकण्ठाः । रक्तकण्ठा इत्यर्थः । मागधा वैतालिकाः । श्रुतयो नाम षड्जादिस्वरारम्भकावयवाः शब्दविशेषाः। तदुक्तम्-`प्रथमश्रवणाच्छब्दः श्रूयते ह्रस्वमात्रिकः । सा श्रुतिः संपरिज्ञेया स्वरावयवलक्षणा ॥` इति । ताभिः श्रुतिभिः समधिकं बहुलं षड्जविशेषणं, पञ्चमविशेषणं वा, उभयोरपि तथात्वात् । तदुक्तम्`चतुश्चतुश्चतुश्चैव षड्जमध्यमपञ्चमाः । द्वे द्वे निषादगान्धारौ त्रीस्त्रीनृषभधैवतौ ॥` इति षड्जो मयूरस्य कूजितानुकारी स्वरविशेषः । `षड्जं मयूरो वदति` इति लक्षणात् । तं षड्जं भिन्न एव भिन्नकस्तं कृत्वा भिन्नकीकृत्य । तत्कालनिषिद्धस्वरासंकीर्णं कृत्वेत्यर्थः । पञ्चमो नाम कोकिलकूजितानुकारी स्वरविशेषः । `पिकः कूजति पञ्चमम्` इति लक्षणात् । तं पञ्चमं पीडयन्तः । तत्कालनिषेधात्परित्यजन्त इत्यर्थः । सततं वीणादिवाद्ययुक्तम् । `ततं वीणादिकं वाद्यम्` इत्यमरः । ऋषभोऽपि वृषभनर्दितानुकारी स्वरभेद एव । `गावस्त्वृषभभाषिणः` इति लक्षणात् । तेन हीनम् । तस्यापि तत्कालनिषिद्धत्वादित्यर्थः । सततं ऋषभहीनं च यथा तथा रात्रेः परिणतिम् । परिवृत्तिमित्यर्थः । इति वक्ष्यमाणप्रकारेणोच्चैर्यथा तथा माधवाय कृष्णाय । क्रियाग्रहणात्संप्रदानत्वम् । प्रणिजगदुः । गानेनाचख्युरित्यर्थः । नेर्गदनद-` (अष्टाध्यायी ८.४.१७ ) इत्यादिना णत्वम् । पञ्चमादिनिषेधे भरतः । `प्रभाते सुतरां निन्द्य ऋषभः पञ्चमोऽपि च । जनयेत्प्रधनं ह्युक्षा पञ्चत्वं पञ्चमोऽपि च ॥ पञ्चमस्य विशेषोऽयं कथितः पूर्वसूरिभिः । प्रगे प्रगीतो जनयेद्दशनस्य विपर्ययम् ॥` इति । वृत्त्यनुप्रासोऽलंकारः । अस्मिन्सर्गे मालिनी वृत्तम् । `ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः` इति लक्षणात्

छन्दः मालिनी [१५: ननमयय]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२	१३	१४	१५	१६
श्रु	ति	स	म	धि	क	मु	च्चैः	प	ञ्च	मं	पी	ड	य	न्तः
स	त	त	म	मृ	ष	भ	ही	नं	भि	न्न	की	कृ	त्य	ष	ड्जम्
प्र	णि	ज	ग	दु	र	का	कु	श्रा	व	क	स्नि	ग्ध	क	ण्ठाः
प	रि	ण	ति	मि	ति	रा	त्रे	र्मा	ग	धा	मा	ध	वा	य
न			न			म			य			य

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

योगवासिष्ठम् वाल्मीकिः

About

Resources

Connect