गतं तिरश्चीनमनूरुसारधेः
प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविर्भुजः ।
पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः
किमेदतित्याकुलमीक्षितं जनैः ॥

मल्लिनाथः गतमिति ॥ अविद्यमानावूरू यस्य सोऽनूरुः स सारथिर्यस्य तस्यानूसारथेः सूर्यस्य गतं गतिः । भावे क्तः । तिरश्चीनं तिर्यग्भूतम् । `विभाषाञ्चेरदिक्स्त्रियाम्` इति तिर्यक्शब्दादञ्चत्यन्तात्प्रातिपदिकात् स्वार्थे खप्रत्ययः । हविर्भुजोऽग्नेरूर्ध्वज्वलनमूर्ध्वस्फुरणं प्रसिद्धम् । इदं तु सर्वतो विसरि धामाधः पतति । किमेतदिति सूर्याग्निविलक्षणमदृष्टपूर्वमिदं धाम किमात्मकं स्यादित्याकुलं विस्मयात्संभ्रान्तं यथा तथा जनैरीक्षितमीक्षणं कृतम् । सकर्मकादप्यविवक्षिते कर्मणि क्तः । `प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया` इति वचनात् । केचित्क-.. र्मणि त्कान्तं कृत्वा ईक्षितं मुनिं ददर्शेति पूर्वेण योजयन्ति । अत्रोपमेयस्य मुनिधाम्नः सूर्याग्निभ्यामुपमानाभ्यामधःप्रसरणधर्मेणाधिक्यवर्णनाद्व्यतिरेकः । तदुक्तं काव्यप्रकाशे-`उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः` इति । `धाम रश्मौ गृहे देहे स्थाने जन्मप्रभावयोः` इति हेमचन्द्रः । दिवाकरस्तु वृत्तरत्नाकरटीकायां । प्रथमपठितेन `द्विधाकृतात्मा किमयं दिवाकरो, विधूमरोचिः किमयं हुताशनः` इति चरणद्वयेन सहेममेव श्लोकं षट्पदच्छन्दस उदाहरणमाह । तत्राद्य चरणद्वयेन संदेहालंकारो गतमिति तन्निरासश्च बोध्य इत्युपरिष्टात्

छन्दः वंशस्थम् [१२: जतजर]

छन्दोविश्लेषणम्

१	२	३	४	५	६	७	८	९	१०	११	१२
ग	तं	ति	र	श्ची	न	म	नू	रु	सा	र	धेः
प्र	सि	द्ध	मू	र्ध्व	ज्व	ल	नं	ह	वि	र्भु	जः
प	त	त्य	धो	धा	म	वि	सा	रि	स	र्व	तः
कि	मे	द	ति	त्या	कु	ल	मी	क्षि	तं	ज	नैः
ज			त			ज			र

Other texts to read

कुमारसंभवम् कालिदासः

भट्टिकाव्यम् भट्टिः

About

Resources

Connect