विदूषक—(ततह प्रविशति विषण्णो विदूषकः)
(निःश्वस्य) भो दिस्टम् । एतस्य मृगयाशीलस्य राज्ञो वयस्यभावेन निर्विण्णोऽस्मि । अयं मृगोऽयं वहारोऽयं शार्दूल इति मध्याह्नेऽपि ग्रीष्मविरलपादपछायासु वनराजिष्वाहिण्डयते अटतीतोऽटवी । पत्रसंकरकषायाणि कदुष्णानि गिरिनदीजलानि पीयन्ते । अनियतवेलं शूल्यमांसभूयिष्ठ आहारो भुज्यते । तुरगानुधावनकण्डितसंधे रात्रावपि निकामं शयितव्यं नास्ति । ततो महत्येव प्रत्यूषे दास्याः पुत्रैः शकुनिलुब्धकैर्वनग्रहणकोलाहलेन प्रतिबोधितोऽस्मि । इयतेदानीमपि पीडा न किष्क्रामति । ततो गण्डस्योपरि पिण्डकः संवृत्तः । ह्यः किलास्मास्ववहीनेषु तत्र भवतो मृगानुसारेणाश्रमपदं प्रविष्टस्य तापसकन्यका शकुन्तला ममाधन्यतया दर्शिता । सांप्रतं नगरगमनाय मनः कथमपि न करोति । अद्य अपि तस्य तामेव चिन्तयतोऽक्ष्णोः प्रभातमासीत् । का गतिः । यावत्तं कृताचारपरिक्रमं पश्यामि । (इति परिक्रम्यावलोक्य च)
एष बाणासनहस्ताभिर्यवनीभिर्वनपुष्पमालाधारिणीभिः परिवृत इत एवागछति प्रियवयस्यः । भवतु । अङ्गभङ्गविकल इव भूत्वा स्थास्यामि । यद्येवमपि नाम विश्रमं लभेय । (इति दण्डकाष्ठमवलम्ब्य स्थितः)
(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टपरिवारो राजा)
राजा
(स्मितं कृत्वा)एवमात्माभिप्रायसंभावितेष्टजनचित्तवृत्तिः प्रार्थिता विडम्ब्यते ।
राजा—(तथास्थित एव) भो वयस्य न मे हस्तपादं प्रसरति तद्वान्मात्रेण जापयिष्यामि । जयतु जयतु भवान् ।
विदु—कुतोऽयं गात्रोपघातः ।
रा—कुतः किल स्वयमक्ष्याकुलीकृत्याश्रुकारणं पृच्छसि ।
विदु—न खल्ववगच्छामि ।
रा—भो वयस्य यद्वेतसः कुब्जलीलां विडम्बयति तत्किमात्मनः प्रभावेण ननु नदीवेगस्य ।
विदु—नदीवेगस्तत्र कारणम् ।
रा—मम अपि भवान् ।
विदु—कथमिव ।
राजा—एवं राजकार्याण्युज्झित्वैतादृश आकुलप्रदेशे वनचरवृत्तिना त्वया भवितव्यम् । यत्सत्यं प्रत्यहं श्वापदसमुत्सारणैः संक्षोभितसंधिबन्धानां मम गात्राणामनीशोऽस्मि संवृत्तः । तत्प्रसीद मे । एकाहमपि तावद्विश्रम्यताम् ।
(स्वगतम्)अयं चैवमाह । मम अपि काश्यपसुतामनुस्मृत्य मृगयाविक्लवं चेतः । कुतः
रा—(राज्ञो मुखं विलोक्य)अत्रभवान्किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयते । अरण्ये मया रुदितमासीत् ।
विदु—(सस्मितम्) किमन्यत् । अनतिक्रमणीयं मे सुहृद्वाक्यमिति स्थितोऽस्मि ।
रा—चिरं जीव । (इति गन्तुमिछति)
विदु—वयस्य तिष्ठ । सावशेषं मे वचः ।
रा—आज्ञापयतु भवान् ।
विदु—विश्रान्तेन भवता मम अप्येकस्मिन्ननायासे कर्मणि सहायेन भवितव्यम् ।
रा—किं मोदकखादिकायाम् । तेन ह्ययं सुगृहीतः क्षणः ।
यत्र वक्ष्यामि । कः कोऽत्र भोः ।
दौवारिक—(प्रविश्य)
रा—(प्रणम्य)आज्ञापयतु भर्त्ता ।
दौ—रैवतक सेनापतिस्तावदाहूयताम् ।
सेएना—तथा । (इति निष्क्रम्य सेनापतिना सह पुनः प्रविश्य)एष आज्ञावचनोत्कण्ठो भर्तेतोदत्तदृष्टिरेव तिष्ठति । उपसर्पत्वार्यः ।
(राजानमवलोक्य) दृष्टदोषा अपि स्वामिनि मृगया केवलं गुण एव संवृत्ता । तथा हि देवः
राजा—(उपेत्य) जयतु जयतु स्वामी । गृहीतश्वापदमरण्यम् । किमन्यत्रावस्थीयते ।
सेनापति—मन्दोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापवादिना माधव्येन ।
(जनान्तिकम्) सखे स्थिरप्रतिबन्धो भव । अहं तावत्स्वामिनश्चित्तवृत्तिमनुवर्तिष्ये । (प्रकाशम्) प्रलपत्वेष वैधेयः । ननु प्रभुरेव निदर्शनम् ।
रा—अपेहि रे उत्साहहेतुक । अत्रभवान्प्रकृतिमापन्नः । त्वं तावदटवीतोऽटवीमाहिण्डमानो नरनासिकालोलुपस्य जीर्णऋक्षस्य कस्य अपि मुखे पतिष्यसि ।
भद्र सेनापते आश्रमसंनिकृष्टे स्थिताः स्मः । अतस्ते वचो नाभिनन्दामि । अद्य तावत् ।
रा—यत्प्रभविष्णवे रोचते ।
तेन हि निवर्तय पूर्वगतान्वनग्राहिणः । यथा न मे सैनिकास्तपोवनमुपरुन्धन्ति तथा निषेद्धव्याः । पश्य ।
विदु—यदाज्ञापयति स्वामी ।
विध्वंसतां ते उत्साहवृत्तान्तः ।
राजा—(निष्क्रान्तः सेनापतिः)
परिजन—(परिजनं विलोक्य)अपनयन्तु भवत्यो मृगयावेशम् । रैवतक त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं कुरु ।
विदु—यद्देव आज्ञापयति । (इति निष्क्रान्तः)
राजा—कृतं भवता निर्मक्षिकम् । सांप्रतमेतस्मिन्पादपछायाविरचितवितानसनाथे शिलातले निषीदतु भवान्यावदहमपि सुखासीनो भवामि ।
विदु—गच्छाग्रतः ।
एतु भवान् ।
॥ इति द्वितीयोऽङ्कः ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.