महाभारतम् — १४.४९

ब्रह्मोवाच ।

M N Dutt Those who without idleness perforın deeds with expectation, being full of egoism, approach the presence of Prajapati.

१४.४९.६

कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चितः ।
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥

१४.४९.७

अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा ।
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥

M N Dutt I shall, after this. describe how the association and the disassociation takes place of Soul and Nature. You best of men, listen. The relation here is said to be that betwcen the object and the subject.

१४.४९.८

विषयो विषयित्वं च संबन्धोऽयमिहोच्यते ।
विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषयः स्मृतः ॥

१४.४९.९

व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथा ।
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वमचेतनम् ।
यस्त्वेव तु विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥

M N Dutt Purusha is always the subject; and Nature the object. It has been explained, by what has been said in a previous part of the discourse where it has been pointed out, that they exist after the manner of the gnat and the Udumbara,

१४.४९.१०

अनित्यं द्वंद्वसंयुक्तं सत्त्वमाहुर्गुणात्मकम् ।
निर्द्वंद्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥

M N Dutt An object of enjoyment as it is, Nature is unintelligent and knows nothing. He, however, who enjoys it, is said to know it, Soul being enjoyer, Nature is enjoyed.

१४.४९.११

समः संज्ञागतस्त्वेवं यदा सर्वत्र दृश्यते ।
उपभुङ्क्ते सदा सत्त्वमापः पुष्करपर्णवत् ॥

M N Dutt The wise have said that Nature is always made up of pairs of opposites. Soul is, on the other hand, destitute of pairs of opposites, devoid of parts, eternal, and free, about its essence, from qualities.

१४.४९.१२

सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते ।
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः ।
एवमेवाप्यसंसक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ॥

M N Dutt He lives in everything alike, and walks with knowledge. He always enjoys Nature as a lotus leaf (enjoys) water.

१४.४९.१३

द्रव्यमात्रमभूत्सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयः ।
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा ॥

१४.४९.१४

यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति ।
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः ॥

१४.४९.१५

यावद्द्रव्यगुणस्तावत्प्रदीपः संप्रकाशते ।
क्षीणद्रव्यगुणं ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति ॥

१४.४९.१६

व्यक्तः सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषोऽव्यक्त इष्यते ।
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥

१४.४९.१७

सहस्रेणापि दुर्मेधा न वृद्धिमधिगच्छति ।
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते ॥

१४.४९.१८

एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः ।
उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते ॥

M N Dutt One, however, who is gifted with intelligence succeeds in acquiring happiness, through only a fourth share (c: explanations). Thus should the accomplishment of duty be understood as dependent on means. For the intelligent man, having knowledge of means, succeeds in acquiring supreme happiness.

१४.४९.१९

यथाध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मानवः क्वचित् ।
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तरापि वा ॥

M N Dutt As some man travelling along a road without provisions of his journey, proceeds with great uneasiness and may even meet with destruction before he reaches the end of his journey, so should it be known that in deeds there may or may not be fruits.

१४.४९.२०

तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा ।
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥

१४.४९.२१

यथा च दीर्घमध्वानं पद्भ्यामेव प्रपद्यते ।
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥

१४.४९.२२

तमेव च यथाध्वानं रथेनेहाशुगामिना ।
यायादश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥

१४.४९.२३

उच्चं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूगतम् ।
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम् ॥

१४.४९.२४

यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति ।
क्षीणे रथपथे प्राज्ञो रथमुत्सृज्य गच्छति ॥

१४.४९.२५

एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् ।
समाज्ञाय महाबुद्धिरुत्तरादुत्तरोत्तरम् ॥

M N Dutt The learned man, when he sees the car-path end, abandons his car for going on. Thus does the intelligent man who knows the ordinances about truth and Yoga, proceed. Knowing the qualities, such man, proceeds, comprehending what is next and next.

१४.४९.२६

यथा महार्णवं घोरमप्लवः संप्रगाहते ।
बाहुभ्यामेव संमोहाद्वधं चर्च्छत्यसंशयम् ॥

१४.४९.२७

नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञस्तरित्रया ।
अक्लान्तः सलिलं गाहेत्क्षिप्रं संतरति ध्रुवम् ॥

१४.४९.२८

तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः ।
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथिपदातिनौ ॥

१४.४९.२९

स्नेहात्संमोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा ।
ममत्वेनाभिभूतः स तत्रैव परिवर्तते ॥

१४.४९.३०

नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् ।
तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥

१४.४९.३१

एवं कर्म कृतं चित्रं विषयस्थं पृथक्पृथक् ।
यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते ॥

१४.४९.३२

यन्नैव गन्धिनो रस्यं न रूपस्पर्शशब्दवत् ।
मन्यन्ते मुनयो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते ॥

M N Dutt And as action is performed in this world, so does it result to those who perform them. That which is void of smell. void of taste, and void of touch and sound, that which is meditated upon by the sages with the help of their understanding is said to be Pradhana. Now, Pradhana is unmanifest. A development of the uninanife-t is Mahat.

१४.४९.३३

तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् ।
महतः प्रधानभूतस्य गुणोऽहंकार एव च ॥

१४.४९.३४

अहंकारप्रधानस्य महाभूतकृतो गुणः ।
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाः स्मृताः ॥

१४.४९.३५

बीजधर्मं यथाव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् ।
बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥

१४.४९.३६

बीजधर्मा त्वहंकारः प्रसवश्च पुनः पुनः ।
बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥

१४.४९.३७

बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च न कुर्वते ।
विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्तं विशेषणम् ॥

M N Dutt And the five great elements are of the nature of seed and products. The objects of the five great elements are gifted with the nature of seed, and yield products. These have intelligence for their property. Among them, space has one equality; wind is said to have two.

१४.४९.३८

तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।
त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः ॥

१४.४९.३९

पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया त्रसस्थावरसंकुला ।
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शना ॥

१४.४९.४०

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते पञ्च गुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥

M N Dutt Sound, touch, colour, taste, and smell numbering the fifth, are effects. They are, however, inconstant, and called by the name of delusion.

१४.४९.४१

पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान् ॥

M N Dutt Now, space has only one quality, and that is said to be sound. I shall speak at length of the numerous qualities of sound.

१४.४९.४२

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ।
एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ॥

M N Dutt I shall describe at length the numerous qualities of smell. Smell is agreeable or disagreeable, sweet, sour, pungent, diffusive and compact, oily and dry, and clear. Thus smell, which belongs to the earth, should be known as of ten sorts.

१४.४९.४३

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसश्चापां गुणाः स्मृताः ।
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ॥

M N Dutt Sound, touch, colour, and taste have been said to be the qualities of water. I shall now speak or the qualities of Taste. Taste has been said to be of various kinds.

१४.४९.४४

मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा ।
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥

M N Dutt Sweet, sour, pungent, bitter, astringent, and saline likewise. Taste, which has been said to Belong to water, is thus of six varieties.

१४.४९.४५

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥

M N Dutt Sound, touch, and colour, these are the three qualities of light. Colour is the quality of light, and colour is said to be of various sorts.

१४.४९.४६

शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा ।
ह्रस्वं दीर्घं तथा स्थूलं चतुरस्राणु वृत्तकम् ॥

M N Dutt White, dark, red, blue, yellow, and grey also, and short long, minute, gross, square and circular, of these twelve varieties is colour which appertains to light. These should be understood by Brahmanas venerable for years, knowing duties, and truthful in speech.

१४.४९.४७

एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते ।
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्नित्यं धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ॥

१४.४९.४८

शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ।
वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥

M N Dutt Sound and touch should be known as the two qualities of wind. Touch has been said to be of various sorts.

१४.४९.४९

उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ॥