अष्टक उवाच ।
१.८७.१
कतरस्त्वेतयोः पूर्वं देवानामेति सात्म्यताम् ।
उभयोर्धावतो राजन्सूर्याचन्द्रमसोरिव ॥
उभयोर्धावतो राजन्सूर्याचन्द्रमसोरिव ॥
M N Dutt
Ashtaka said: O king, who does amongst the two, namely the ascetic and the man of knowledge, first attain to the communion with Brahma, although both exerting like the sun and the moon!
ययातिरुवाच ।
१.८७.२
अनिकेतो गृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः ।
ग्राम एव वसन्भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः ॥
ग्राम एव वसन्भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः ॥
M N Dutt
Yayati said : He who is a man of knowledge and who is self controlled, though living among the householders with various sorts of desires, attains to salvation first.
१.८७.३
अप्राप्य दीर्घमायुस्तु यः प्राप्तो विकृतिं चरेत् ।
तप्येत यदि तत्कृत्वा चरेत्सोऽन्यत्ततस्तपः ॥
तप्येत यदि तत्कृत्वा चरेत्सोऽन्यत्ततस्तपः ॥
M N Dutt
Those that devote themselves to Yoga meditation take time to acquire that knowledge, for by practice alone they divest themselves from the idea of duality.
१.८७.४
यद्वै नृशंसं तदपथ्यमाहु
र्यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः ।
अस्वोऽप्यनीशश्च तथैव राजं
स्तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम् ॥
र्यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः ।
अस्वोऽप्यनीशश्च तथैव राजं
स्तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम् ॥
M N Dutt
Then again, if a man devoted to Yoga do not find sufficient time to attain to success in one's one life, he is benefited in his next life by the progress already made. But the man of knowledge ever sees the indestructible Unity, therefore he, though emerged in worldly enjoyments, is never affected in the heart.
अष्टक उवाच ।
१.८७.५
केनासि दूतः प्रहितोऽद्य राज;न्युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः । कुत आगतः कतरस्यां दिशि त्व;मुताहोस्वित्पार्थिवं स्थानमस्ति ॥
M N Dutt
Ashtaka said: O king, you are young, you are handsome, you are decorated with celestial garlands, your splendour is great. From what place have you come and where do you go? Whose messenger are you? Are you going to earth?
ययातिरुवाच ।
१.८७.६
इमं भौमं नरकं क्षीणपुण्यः
प्रवेष्टुमुर्वीं गगनाद्विप्रकीर्णः ।
उक्त्वाहं वः प्रपतिष्याम्यनन्तरं
त्वरन्ति मां ब्राह्मणा लोकपालाः ॥
प्रवेष्टुमुर्वीं गगनाद्विप्रकीर्णः ।
उक्त्वाहं वः प्रपतिष्याम्यनन्तरं
त्वरन्ति मां ब्राह्मणा लोकपालाः ॥
M N Dutt
Yayati said : As I have lost my religious virtues, I am falling into the Bhauma,(earth) hell. I shall go there after finishing my talk with you. The Lokapalas are commanding me even now to hasten thither.
१.८७.७
सतां सकाशे तु वृतः प्रपात
स्ते संगता गुणवन्तश्च सर्वे ।
शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष
पतिष्यता भूमितले नरेन्द्र ॥
स्ते संगता गुणवन्तश्च सर्वे ।
शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष
पतिष्यता भूमितले नरेन्द्र ॥
M N Dutt
O king, I have obtained the following boon from Indra. Though I shall fall on earth, yet I shall fall among wise and virtuous men.
अष्टक उवाच ।
१.८७.८
पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं
यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽत्र ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥
यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽत्र ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥
M N Dutt
Ashtaka said : O king, I believe, you know every thing. I ask you, is there any region for myself either in heaven or in the firmament? If there be any, you shall not fall.
ययातिरुवाच ।
१.८७.९
यावत्पृथिव्यां विहितं गवाश्वं
सहारण्यैः पशुभिः पर्वतैश्च ।
तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै
तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह ॥
सहारण्यैः पशुभिः पर्वतैश्च ।
तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै
तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह ॥
M N Dutt
Yayati said : O best of kings, there are many regions for you to enjoy in heaven, as many as the kine and horses of earth, as the animals in the wilderness and the hills.
अष्टक उवाच ।
१.८७.१०
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं
ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता
स्तानाक्रम क्षिप्रममित्रसाह ॥
ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता
स्तानाक्रम क्षिप्रममित्रसाह ॥
M N Dutt
Ashtaka said: O king, I give to you all those regions in heaven or in the firmament that are for me to enjoy. Therefore, though falling, you must not fall. Take them soon, wherever they may be, in heaven or in the firmament. Let your sorrow cease.
ययातिरुवाच ।
१.८७.११
नास्मद्विधोऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च
प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य ।
यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्य
स्तथाददं पूर्वमहं नरेन्द्र ॥
प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य ।
यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्य
स्तथाददं पूर्वमहं नरेन्द्र ॥
M N Dutt
Yayati said : O best of kings, a Brahma-knowing Brahmana alone can accept gifts and not men like ourselves. O king, I myself have given away (many gifts) to Brahmanas, as I should do.
१.८७.१२
नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवे
द्या चापि स्याद्ब्राह्मणी वीरपत्नी ।
सोऽहं यदैवाकृतपूर्वं चरेयं
विवित्समानः किमु तत्र साधु ॥
द्या चापि स्याद्ब्राह्मणी वीरपत्नी ।
सोऽहं यदैवाकृतपूर्वं चरेयं
विवित्समानः किमु तत्र साधु ॥
M N Dutt
Let no man, who is not a Brahmana and no woman who is the wife of a hero, earn infamy by accepting gifts. I have always desired to perform virtuous acts on earth. What I have never done before, how shall I do it now and accept a gift?
प्रतर्दन उवाच ।
१.८७.१३
पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्र-
तर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥
तर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥
M N Dutt
Pratardana said : O handsome one, I am Pratardana by name. I ask you, is there any region for me in heaven or in the firmament to enjoy as fruits of my virtues? You know everything.
ययातिरुवाच ।
१.८७.१४
सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र
अप्येकैकः सप्त सप्ताप्यहानि ।
मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोका
स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ॥
अप्येकैकः सप्त सप्ताप्यहानि ।
मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोका
स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ॥
M N Dutt
Yayati said : O king, innumerable regions, as effulgent as the solar disc and full of great felicity, await you. If you live only for seven days in each, they will never be exhausted.
प्रतर्दन उवाच ।
१.८७.१५
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं
ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता
स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः ॥
ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता
स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः ॥
M N Dutt
Pratardana said : I give to you all of them. Therefore, though falling, you must not fall. Let all the regions for me to enjoy be yours, whether they may be in heaven or in the firmament. Take them soon and let your sorrow cease.
ययातिरुवाच ।
१.८७.१६
न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत; योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन् । दैवादेशादापदं प्राप्य विद्वां;श्चरेन्नृशंसं न हि जातु राजा ॥
M N Dutt
Yayati said : O king, no king of equal energy should ever desire to accept in gift the religious merits of another king acquired by Yoga. No king, if wise, should act in a censurable way, though afflicted with calamity.
१.८७.१७
धर्म्यं मार्गं चेतयानो यशस्यं
कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः ।
न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजान
न्कुर्यादेवं कृपणं मां यथात्थ ॥
कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः ।
न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजान
न्कुर्यादेवं कृपणं मां यथात्थ ॥
M N Dutt
A king should keep his eyes fixed on virtue and walk in the path of piety and thus increase his fame. A virtuous man like me, who know what are his duties, should not act so meanly as you ask me to do.
१.८७.१८
कुर्यामपूर्वं न कृतं यदन्यै
र्विवित्समानः किमु तत्र साधु ।
ब्रुवाणमेवं नृपतिं ययातिं
नृपोत्तमो वसुमनाब्रवीत्तम् ॥
र्विवित्समानः किमु तत्र साधु ।
ब्रुवाणमेवं नृपतिं ययातिं
नृपोत्तमो वसुमनाब्रवीत्तम् ॥
M N Dutt
When others, desirous of acquiring religious merit, do not accept gifts, how can I do it what they do not? When the best of kings, Yayati, said this, he was thus addressed by Vasuman.
॥ इति १.८७ ॥
Other texts to read
About
Sanskrit Sahitya is a free, open-access digital library of classical Sanskrit literature with AI-powered tools and translations.